Глоссарий

📖 Биология терминдерінің сөздігі

Орысша нұсқасы →
🎯 ҰБТ балыңды біл — нақты емтихан форматындағы тегін сынақБастау →

Әліпби

А · Б · В · Г · Д · Е · Ж · З · И · К · Қ · Л · М · Н · О · Ө · П · Р · С · Т · У · Ұ · Ф · Х · Ц · Ш · І · Э · Я

А

  • Абиотикалық орта — тірі ағзалардың мекендеу жағдайларын құрайтын бейорганикалық факторлардың жиынтығы.
  • Абсорбция — заттың сұйықтың немесе қатты дененің бүкіл көлемімен сіңірілуі; биологияда — заттардың жасушалар мен ұлпаларға сіңуі.
  • Абстиненция синдромы — есірткіні кенеттен тоқтатқанда тәуелді адамдарда дамитын ауыр күй.
  • Авитаминоз — ағзада дәрумендердің күрт әрі терең жетіспеуінен дамитын ауру.
  • Автоматия — жасушалардың, ұлпалардың немесе мүшелердің сырттан түрткі болмаса да ырғақты жұмыс істеу қабілеті, мысалы жүректің жиырылуы.
  • Автотрофтар — көмірқышқыл газын көміртектің жалғыз немесе басты көзі ретінде пайдаланып, өз жасушасының барлық құрамдасын өздігінен түзе алатын ағзалар.
  • Агглютинация — арнайы антиденелердің әсерінен жасушалардың (эритроциттердің, бактериялардың) бір-біріне жабысып, тұнбаға түсуі.
  • Агглютининдер — эритроциттердің жабысуына ықпал ететін, қан плазмасында еріген ерекше заттар (α және β).
  • Агглютиногендер — эритроциттердің бетіндегі, үйлесімі қан тобын анықтайтын арнайы нәруыздар (А және В).
  • Агония — ағзаның тіршілік қызметтерінің терең сөнуімен сипатталатын, өлім алдындағы күй.
  • Агроценоз — адам жасаған жасанды қоғамдастық (егіс алқабы, бақ, көкөніс алаңы); тек адамның тұрақты қатысуымен ғана сақталады.
  • Аденозиндифосфат (АДФ) — аденин, рибоза және фосфор қышқылының екі қалдығынан тұратын, энергия алмасуына қатысатын нуклеотид.
  • Аденозинмонофосфат (АМФ) — аденин, рибоза және фосфор қышқылының бір қалдығынан тұратын нуклеотид.
  • Аденоидтар — мұрын-жұтқыншақ бадамшаларының дерттік ұлғаюы.
  • Адреналин — бүйрекүсті безінің ми қабатының гормоны; күйзеліс кезінде артериялық қысымды, қандағы қантты арттырып, жүрек жұмысын күшейтеді.
  • Ажырау заңы — будандардың екінші ұрпағында белгілер фенотипі бойынша үшке бір қатынасында ажырайды.
  • Азоттық негіздер — нуклеин қышқылдарының құрамына кіретін, құрамында азоты бар күрделі сақиналы химиялық заттар.
  • Акклиматизация — тірі ағзалардың жаңа климаттық-географиялық жағдайға бейімделуі.
  • Аксон — жүйке импульсін жасуша денесінен басқа жасушаларға немесе мүшелерге өткізетін нейронның ұзын өсіндісі.
  • Алғашқы зәр — нефрон қапшығында қан плазмасының сүзілуінен түзілетін сұйықтық; құрамы бойынша нәруызсыз плазмаға жақын.
  • Аллель — нақты бір белгінің көріністерінің бірін айқындайтын геннің нұсқасы.
  • Аллергия — ағзаның кейбір бөгде заттарға (аллергендерге) сезімталдығының артуы.
  • Альбинизм — терінің, шаштың және көздің нұрлы қабығының туа біткен пигментсіздігі.
  • Альвеолалар — газ алмасу үшін капиллярлар торымен өрілген өкпе көпіршіктері, сондай-ақ жақсүйектегі тіс ұялары.
  • Альдостерон — бүйрекүсті безі қыртысының минерал алмасуы мен су-тұз тепе-теңдігін реттейтін гормоны.
  • Амилаза — сілекей мен ұйқы безі сөлінің крахмалды қарапайымырақ көмірсуларға дейін ыдырататын ферменті.
  • Аминқышқылдар — нәруыздардың мономері әрі басты құрылыс материалы болатын органикалық қышқылдар.
  • Амитоз — ядроның қусырылуы арқылы хромосомалар мен бөліну ұршығы түзілмей жүретін жасушаның тікелей бөлінуі.
  • Амнезия — бұрын меңгерілген ұғымдар мен естеліктерді еске түсіре алмаумен көрінетін ес бұзылысы.
  • Анаболизм (пластикалық алмасу) — энергия жұмсай отырып, қарапайым заттардан күрделі органикалық заттардың түзілу реакцияларының жиынтығы.
  • Аналық без — жұмыртқа жасушалары пісіп, жыныс гормондары түзілетін аналық жыныс безі.
  • Анатомия — ағзаның және оның жекелеген мүшелерінің пішінін, ішкі әрі сыртқы құрылысын зерттейтін ғылым.
  • Анафаза — хроматидалардың (немесе гомологты хромосомалардың) қарама-қарсы полюстерге ажырайтын жасуша бөлінуінің сатысы.
  • Анаэробтар — еркін оттек мүлдем жоқ ортада тіршілік етіп, дами алатын ағзалар.
  • Андрогендер — екінші реттік жыныс белгілерінің дамуын ынталандыратын аталық жыныс гормондары (тестостерон және басқалары).
  • Анемия (қаназдық) — қандағы эритроциттердің және (немесе) гемоглобиннің азаюымен сипатталатын аурулар тобы.
  • Анестезия — сезгіш жүйкелердің зақымдануынан немесе ауырсынуды басатын заттардың әсерінен сезімталдықтың жойылуы.
  • Аносмия — иіс сезудің туа біткен немесе жүре пайда болған жоқтығы.
  • Анофтальм — бір немесе екі көздің туа болмауы не толық жойылуы.
  • Антагонист бұлшықеттер — қарама-қарсы бағытта әрекет ететін бұлшықеттер: бүккіш пен жазғыш.
  • Антибиотиктер — микроағзалар түзетін, басқа микробтардың дамуын таңдамалы түрде тежейтін немесе оларды жоятын органикалық заттар.
  • Антигендер — ағзаға бөгде, арнайы иммундық жауап тудыратын және антиденелермен әрекеттесе алатын заттар.
  • Антиденелер (иммуноглобулиндер) — бөгде денелерді бейтараптау үшін антигендермен арнайы байланыса алатын қан плазмасының шар тәрізді нәруыздары.
  • Антипорт — екі түрлі заттың мембрана арқылы қарама-қарсы бағытта тасымалдануы.
  • Антисептика — жараның жұқтырылуын химиялық және биологиялық құралдармен болдырмау әрі ондағы микробтарды жою әдісі.
  • Антропогендік факторлар — адамның шаруашылық әрекетінің ағзаларға және мекендеу ортасына әсері.
  • Антропогенез — қоғамның дамуымен байланысты адамның түр ретінде шығуы мен қалыптасуының тарихи үдерісі.
  • Антропология — адамды, оның шығу тегін, дамуын және нәсілдік алуантүрлілігін зерттейтін ғылым.
  • Анурия — жедел бүйрек жеткіліксіздігі, қан жоғалту немесе шок кезінде бүйректің зәр бөлуінің тоқтауы.
  • Апатия — немқұрайлықпен, бейжайлықпен және эмоциялық жауаптың күрт төмендеуімен сипатталатын психикалық күй.
  • Аппендикс — соқыр ішектің қорғаныш (иммундық) қызмет атқаратын құрт тәрізді өсіндісі.
  • Аппендицит — соқыр ішектің құрт тәрізді өсіндісінің жедел немесе созылмалы қабынуы.
  • Ароморфоз — тірі ағзалардың ұйымдасу деңгейі мен өміршеңдігін елеулі арттыратын ірі эволюциялық өзгеріс.
  • Артериолалар — артериялардың капиллярларға тікелей ұласатын ұсақ соңғы тармақтары.
  • Артериялар — оттекке қаныққан қанды жүректен мүшелер мен ұлпаларға апаратын қан тамырлары.
  • Асқазан — тағам асқазан сөлімен өңделетін ас қорыту жолының кеңейген бөлімі.
  • Асфиксия — қандағы оттектің жетіспеуі мен көмірқышқыл газының артық болуынан туындайтын, өмірге қауіпті тұншығу күйі.
  • Атавизм — жеке дарада алыс арғы тектеріне тән белгілердің пайда болуы.
  • Аталық без — сперматозоидтар түзіліп, жыныс гормондары бөлінетін аталық жыныс безі.
  • Атомдардың биогендік көші-қоны — химиялық элементтердің жансыз табиғаттан тірі ағзаларға және кері өтуінің үздіксіз айналымы.
  • Атония — қаңқа бұлшықеттерінің немесе ішкі мүшелер қабырғасының қалыпты тонусының жойылуы.
  • Атрофия — мүшенің немесе ұлпаның мөлшерінің кішіреюі әрі қызметінің ішінара не толық бұзылуы.
  • АТФ (Аденозинүшфосфат) — тірі жүйелердегі барлық биохимиялық үдеріс үшін әмбебап нуклеотидті энергия көзі.
  • АТФ-синтетаза — протондардың тасымалдану энергиясы есебінен АДФ пен фосфор қышқылынан АТФ түзетін, митохондрияның ішкі мембранасы мен тилакоид мембраналарының ферменті.
  • Ауа тамырлар — ылғалды қоршаған ауадан тікелей сіңіруге қызмет ететін өсімдіктердің жер үстіндегі қосалқы тамырлары.
  • Аутбридинг — ұрпақтың өміршеңдігін арттыратын, туыс емес даралардың шағылысуы.
  • Аутизм — сыртқы дүниеден оқшауланып, жеке ішкі әлемге шомумен көрінетін психикалық бұзылыс.
  • Аутосомалар — осы түрдің екі жынысында да бірдей болатын жыныстық емес хромосомалар.
  • Ашу — микроағзалардың органикалық заттарды оттексіз ыдыратып, энергия бөлуі (спирттік, сүтқышқылды).
  • Ашық тұқымдылар — тұқымы бүр қабыршақтарында ашық жататын және жеміспен қорғалмаған өсімдіктер.
  • Аэробты тыныс алу — еркін оттектің қатысуымен жүретін, органикалық заттардың ыдырауының тотығу-тотықсыздану үдерістерінің жиынтығы.

↑ әліпбиге

Б

  • Бактериофагтар — бактерия жасушаларын зақымдайтын мамандандырылған вирустар.
  • Бактерицидтік — физикалық, химиялық немесе биологиялық факторлардың бактерияларды жою қабілеті.
  • Бактериялар — жасушасының прокариоттық (ядроға дейінгі) құрылысымен ерекшеленетін микроскопиялық біржасушалы ағзалар.
  • Бала жолдасы — сүтқоректілердің ұрығы анадан қоректік заттар мен оттекті алатын мүше.
  • Балдырлар — денесі мүшелерге бөлінбеген, талломмен берілген төменгі сатыдағы өсімдіктер.
  • Бас ми — бас сүйек қуысында орналасқан орталық жүйке жүйесінің бөлімі.
  • Басым белгі — бірінші ұрпақ будандарында көрініп, балама белгіні басып тастайтын белгі.
  • Бауыр — ағзаның ең ірі безі: өт түзеді, улы заттарды залалсыздандырады, гликоген жинайды.
  • Бациллалар — жасушасының пішіні таяқша тәрізді кез келген бактериялар.
  • Бәсеке — ағзалардың ортаның бірдей ресурстары үшін жарысатын қатынас түрі.
  • Бездер — биологиялық белсенді заттарды түзіп, бөліп шығаратын мамандандырылған мүшелер.
  • Бейімделгіштік — ағзаның құрылысы, қызметі және мінез-құлқының нақты мекендеу жағдайына сай келуі.
  • Бейімделу (адаптация) — тірі ағзалардың нақты орта жағдайында тірі қалуды арттыратын құрылыс, мінез-құлық және физиология ерекшеліктеріне ие болу қасиеті.
  • Белсенді тасымал — заттардың мембрана арқылы АТФ энергиясы жұмсала отырып, концентрация градиентіне қарсы тасымалдануы.
  • Бивалент — мейоздың бірінші бөлінуінің профазасында бір-бірімен жалғасқан гомологты хромосомалар жұбы.
  • Биогеоценоз — зат және энергия алмасуымен байланысқан ағзалар қоғамдастығы мен жағдайы біркелкі орта учаскесінен тұратын тұрақты жүйе.
  • Биологиялық сағат — тірі ағзалардың ішкі физиологиялық ырғақтарының арқасында уақытты сезіну қабілеті.
  • Биологиялық ырғақтар (биоырғақтар) — биологиялық үдерістер мен құбылыстардың қарқыны мен сипатының заңдылықты циклді ауытқуы.
  • Биомеханика — ұлпалардың, мүшелердің және тұтас ағзаның механикалық қасиеттерін зерттейтін биология бөлімі.
  • Биосинтез — ферменттердің әсерімен қарапайымырақ қосылыстардан күрделі органикалық заттардың түзілу үдерісі.
  • Биосфера — тірі ағзалар мекендейтін және солар өзгертетін Жердің ғаламдық қабығы.
  • Биотехнология — өндірістік міндеттерді шешу үшін тірі ағзаларды, олардың жүйелерін немесе тіршілік өнімдерін пайдалануды зерттейтін пән.
  • Биотикалық әлеует — нақты бір түрдің санының артуына ықпал ететін биологиялық факторлардың жиынтығы.
  • Биотикалық факторлар — тірі ағзалардың бір-біріне әсер ету түрлері.
  • Биотоп — абиотикалық мекендеу жағдайлары біркелкі құрлық немесе су айдыны аумағы.
  • Биоценоз — белгілі бір биотопты бірге мекендейтін, тарихи қалыптасқан тірі ағзалардың жиынтығы.
  • Бластомерлер — ұрықтанған жұмыртқаның (зиготаның) алғашқы бөлшектенуінен түзілетін жасушалар.
  • Бластоцель — бластуланың ішіндегі сұйықтыққа толы ұрықтың алғашқы қуысы.
  • Бластула — ұрық дамуының бір қабатты қуыс көпіршік түріндегі сатысы.
  • Бластуляция — бластуланың түзілуімен аяқталатын жұмыртқаның бөлшектену кезеңінің соңғы фазасы.
  • Ботулизм — ботулизм бактерияларының уыттарынан улануға байланысты ауыр тағамдық токсикоинфекция.
  • Бөлшектену — зиготаның жасушалар мөлшері ұлғаймай, бірінен соң бірі бөлінуінен тұратын эмбриогенездің бастапқы кезеңі.
  • Бөліну ұршығы — хромосомалардың полюстерге дәл ажырауын қамтамасыз ететін, бөлінуші жасушаның уақытша микротүтікшелер жүйесі.
  • Бронхиолалар — өкпенің альвеола жолдарына ұласатын бронхылардың ең ұсақ соңғы тармақтары.
  • Бронхит — бронхы қабырғаларының қабыну ауруы.
  • Бронхылар — кеңірдектен өкпеге тарайтын тыныс алу жүйесінің ірі ауа өткізгіш жолдары.
  • Будан — шағылысу кезінде әртүрлі ата-аналық геномдардың бірігуінен дамыған ағза.
  • Будандастыру — әртүрлі жасушалардың немесе ағзалардың генетикалық материалын шағылыстыру арқылы біріктіру үдерісі.
  • Буын — шеміршекпен қапталған және буын қапшығына орналасқан сүйектердің қозғалмалы байланысы.
  • Буынаяқтылар — хитинді жабыны, бунақталған денесі және буындалған аяқтары бар омыртқасыз жануарлар типі.
  • Буын шығу — сүйектердің буын ұштарының қалыпты қозғалыс шегінен шығып, орнынан ауысуы.
  • Бұлшықет ұлпасы — жиырыла алатын ұлпа; бірыңғай салалы, көлденең жолақты қаңқалық және жүректік болып бөлінеді.
  • Бүйрек — қаннан зәр түзілетін зәр шығару жүйесінің жұп мүшесі.
  • Біркелкілік заңы — бір белгісі бойынша ерекшеленетін гомозиготалы ата-аналарды будандастырғанда бірінші ұрпақтың бәрі біркелкі болады.

↑ әліпбиге

В

  • Вазопрессин (антидиурездік гормон) — бүйректе судың кері сіңуін реттейтін гипоталамустың пептидтік гормоны.
  • Вакуоль — цитоплазмадағы мембранамен шектелген қуыс; өсімдіктерде жасуша шырынына толы болып, тургор тудырады.
  • Вегетативті жүйке жүйесі — ішкі мүшелердің жұмысын сананың қатысуынсыз басқаратын жүйке жүйесінің бөлімі.
  • Вегетативтік көбею — өсімдіктердің вегетативтік мүшелерінің бөліктерімен немесе олардың арнайы түрөзгерістерімен жыныссыз көбею тәсілі.
  • Вектор — гендік инженерияда генді жасушаға тасымалдау үшін пайдаланылатын жасанды генетикалық құрылым (плазмида не вирус негізінде).
  • Веналар — қанды мүшелерден жүрекке апаратын қан тамырлары.
  • Вестибулалық аппарат — ішкі құлақта орналасқан тепе-теңдік мүшесі.
  • Вирус — тек иесі-жасушаның ішінде ғана көбейе алатын тіршіліктің жасушасыз формасы.
  • Вирусология — вирустарды, олардың құрылысын, генетикасы мен қасиеттерін зерттейтін ғылым.

↑ әліпбиге

Г

  • Газ алмасу — ағза мен қоршаған орта арасындағы газдардың (оттек пен көмірқышқыл газының) алмасуы.
  • Гаймор қуысы — бет бөлігі сүйегіндегі, мұрын жолына ашылатын жоғарғы жақсүйек қуысы.
  • Гамета — жынысты көбеюді қамтамасыз ететін мамандандырылған жыныс жасушасы.
  • Гаметогенез — жыныс бездерінде жыныс жасушаларының (гаметалардың) түзіліп, пісіп-жетілу үдерісі.
  • Гаметофит — өсімдіктердің тіршілік циклындағы спорадан дамитын жынысты (гаплоидты) ұрпақ.
  • Ганглий (жүйке түйіні) — орталық жүйке жүйесінен тыс орналасқан, дәнекер ұлпалы қабықпен қоршалған нейрон денелерінің шоғыры.
  • Гаплоидты — хромосомалардың дара жиынтығы (n) бар.
  • Гаструла — гаструляция кезеңіндегі көпжасушалы жануарлардың екі не үш қабатты ұрығы.
  • Гаструляция — ұрықта алғашқы ұрық жапырақшаларының (эктодерма мен энтодерманың) қалыптасу үдерісі.
  • Гемоглобин — газдарды тасымалдау қызметін атқаратын, эритроциттердің құрамындағы темірі бар күрделі нәруыз.
  • Гемодиализ — бүйрек жеткіліксіздігі кезінде «жасанды бүйрек» аппаратымен қанды бүйректен тыс тазарту әдісі.
  • Гемодилюция — плазма көлемінің артуынан эритроциттер шоғырының азаюымен сипатталатын қанның сұйылуы.
  • Гемолимфа — көптеген омыртқасыз жануарлардың тұйықталмаған қанайналым жүйесінде тамырлар мен дене қуыстарында айналатын сұйық орта.
  • Гемопоэз — қан жасушаларының түзіліп, даму физиологиялық үдерісі.
  • Гемосорбция — қандағы уыттарды арнайы сорбенттің бетіне жинау арқылы қанды тазарту әдісі.
  • Гемофилия — қанның ұюының бұзылуынан туындайтын, қан кетудің жоғарылауымен көрінетін тұқым қуалайтын ауру.
  • Гемофильтрация — қанды өткізгіштігі жоғары мембраналар арқылы өткізу жолымен тазарту әдісі.
  • Ген — нәруыздың немесе РНҚ-ның құрылымын кодтайтын ДНҚ учаскесі — тұқым қуалаушылықтың қарапайым бірлігі.
  • Гендер дрейфі — саны шағын популяцияларда аллельдер жиілігінің кездейсоқ әрі бағытсыз ауытқуы.
  • Гендердің тіркесуі — бір хромосомада орналасқан гендердің бірге тұқым қуалауы.
  • Гендік инженерия — табиғатта кездеспейтін жаңа гендік үйлесімдер жасауға арналған молекулалық биология әдістері.
  • Генеалогиялық әдіс — шежіре кестелерін құрып, талдауға негізделген адам тұқым қуалаушылығын зерттеу әдісі.
  • Генетика — тірі ағзалардың тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігінің заңдылықтарын зерттейтін биология ғылымы.
  • Генетикалық код — тұқым қуалау ақпаратын нуклеин қышқылдарында нуклеотидтер тізбегі түрінде жазудың бірыңғай жүйесі.
  • Геном — белгілі бір түр ағзаларының гаплоидты хромосома жиынтығындағы гендердің толық жиынтығы.
  • Генотип — ағза жасушаларындағы ата-анадан алынған барлық геннің жеке жиынтығы.
  • Генофонд — осы популяция немесе түр дараларындағы гендердің барлық нұсқасының жиынтығы.
  • Гермафродитизм — бір дарада жұмыс істейтін аталық және аналық жыныс мүшелерінің болуы.
  • Гетерогаметалық — жыныстардың бірінде әртүрлі жыныс хромосомаларының (XY немесе XO) болуы; ол әртүрлі типті гаметалардың түзілуін айқындайды.
  • Гетерозигота — гомологты хромосомалары бір геннің әртүрлі аллельдерін алып жүретін дара немесе жасуша.
  • Гетерозис — бірінші ұрпақ будандарының өміршеңдігі мен өнімділігі бойынша екі ата-аналық формадан да асып түсуі.
  • Гетерополисахаридтер — молекуласы моносахарид қалдықтарының әртүрлі түрінен құралған күрделі көмірсулар.
  • Гетеротрофтар — көміртек көзі ретінде дайын органикалық заттармен қоректенетін ағзалар.
  • Гибридологиялық әдіс — балама белгілері бар дараларды будандастырып, олардың ұрпағын талдауға негізделген генетика әдісі.
  • Гипергликемия — қан сарысуындағы глюкозаның шамадан тыс көп болуы; көбіне қант диабетімен қатар жүреді.
  • Гипоталамус — вегетативті қызметтер мен гомеостазды реттеудің жоғары орталығы болып табылатын аралық ми бөлімі.
  • Гипофиз — бас мидың түбінде орналасқан, гормондары басқа ішкі секреция бездерінің жұмысын басқаратын без.
  • Гликоген — жануарлар мен адамдағы негізгі қор көмірсуы болып саналатын тармақталған полисахарид.
  • Гликолиз — тыныс алудың оттексіз кезеңі: глюкозаның пирожүзім қышқылына дейін ыдырап, екі молекула АТФ түзілуі.
  • Гликолипидтер — құрамында көмірсу бөлігі бар, жасуша мембраналарының құрамына кіретін күрделі липидтер.
  • Гольджи аппараты — заттар жинақталып, көпіршіктерге оралатын және лизосомалар түзілетін мембраналық цистерналар шоғыры.
  • Гомеостаз — биологиялық жүйелердің ішкі ортасы мен қасиеттерінің динамикалық тұрақтылығын сақтау қабілеті.
  • Гомозигота — гомологты хромосомалары бір геннің бірдей аллельдерін алып жүретін диплоидты ағза немесе жасуша.
  • Гомология — әртүрлі түрлердегі мүшелердің немесе құрылымдардың шығу тегінің ортақтығынан туындайтын ұқсастығы.
  • Гомологты мүшелер — шығу тегі ортақ әрі құрылысы ұқсас, бірақ әртүрлі қызмет атқара алатын мүшелер.
  • Гомологты хромосомалар — диплоидты жасушаның құрылысы ұқсас әрі гендер жиынтығы бірдей хромосомалар жұбы.
  • Гомополисахаридтер — бірдей моносахарид буындарының көп рет қайталануынан құралған полисахаридтер.
  • Гормондар — мамандандырылған жасушалар түзетін, мүшелер мен ұлпалардың қызметін реттейтін биологиялық белсенді заттар.
  • Граналар — хлоропластағы тилакоидтардан құралған, фотосинтездің жарық фазасы жүретін диск тәрізді бумалар.
  • Гуморальдық реттелу — ағзадағы тіршілік үдерістерін гормондар мен алмасу өнімдері арқылы сұйық орталар арқылы үйлестіру.

↑ әліпбиге

Д

  • Дальтонизм — кейбір түстерді ажырата алмаудың тұқым қуалайтын түрі; белгі X-хромосомамен тіркескен.
  • Даражынысты өсімдіктер — аталық және аналық гүлдері бір дарада дамитын өсімдік түрлері.
  • Даун синдромы — хромосомалардың 21-жұбы бойынша трисомиядан туындайтын тұқым қуалайтын ауру.
  • Дәнекер ұлпа — жасушааралық заты жақсы дамыған ұлпа: қан, лимфа, сүйек, шеміршек, май ұлпасы.
  • Дәрумендер — тіршілік әрекеті үшін аз мөлшерде қажет, химиялық табиғаты әртүрлі төмен молекулалы органикалық заттар.
  • Дегенерация — ұйымдасудың эволюциялық қарапайымдануы; көбіне паразиттік не отырықшы тіршілікке көшкенде байқалады.
  • Дезинфекция — жұқпалы аурулардың қоздырғыштарын сыртқы ортада жою жөніндегі шаралар кешені.
  • Делеция — хромосоманың бір бөлігінің жоғалуымен сипатталатын хромосомалық мутация түрі.
  • Дендрит — импульсті жасуша денесіне қарай өткізетін нейронның қысқа тармақталған өсіндісі.
  • Дерма — тамырлар, бездер, рецепторлар және шаш түбірлері орналасқан терінің ішкі қабаты.
  • Дернәсіл — дамуы тікелей емес жануарлардың ересек формадан ерекшеленетін, дербес даму сатысы.
  • Диализ — жартылай өткізгіш мембрананың көмегімен ерітінділерді төмен молекулалы қоспалардан тазарту.
  • Дивергенция — эволюция барысында туыс ағзалардың әртүрлі жағдайға бейімделуі кезінде белгілерінің ажырауы.
  • Дигибридті будандастыру — балама белгілердің екі жұбы бойынша ерекшеленетін дараларды будандастыру.
  • Диплоидты — дене жасушаларына тән қос хромосома жиынтығы (2n) бар.
  • Дискретті — үзік-үзік, жеке оқшауланған бөлшектерден немесе элементтерден тұратын.
  • Дифференциация — даму барысында жасушалар арасында құрылымдық және қызметтік айырмашылықтардың пайда болу үдерісі.
  • Диффузия — бір заттың молекулаларының екіншісіне концентрация градиенті бойынша өздігінен таралуы.
  • ДНҚ (дезоксирибонуклеин қышқылы) — тұқым қуалау ақпаратының сақталуы мен берілуін қамтамасыз ететін биологиялық полимер.
  • Дің жасушалары — шектеусіз бөлініп, ұлпалардың мамандандырылған жасушаларына айнала алатын жіктелмеген жасушалар.

↑ әліпбиге

Е

  • Егіздер — әдетте бір төл туатын түрлерде бір анадан бір мезгілде дерлік туған екі не одан көп ұрпақ.
  • Екінші реттік жыныс белгілері — жыныстық жетілу кезеңінде дамитын, бір жынысты екіншісінен ажырататын анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктер.
  • Екінші реттік зәр — алғашқы зәрден су мен қажетті заттар кері сіңгеннен кейін түзілетін зәр.
  • Екінші сигналдық жүйе — тек адамға ғана тән сөз сигналдары мен ұғымдарының жүйесі.

↑ әліпбиге

Ж

  • Жабық тұқымдылар — тұқымы жемістің ішінде дамитын гүлді өсімдіктер.
  • Жақыннан көргіштік — сәулелердің тор қабықтың алдында жинақталуынан алыстағы заттарды айқын көре алмаумен сипатталатын көру кемістігі.
  • Жасанды сұрыптау — адамның әрі қарай көбейту үшін қажетті белгілері бар дараларды мақсатты таңдауы.
  • Жастық шақ — адамның жеке дамуындағы жасөспірімдік пен кемелдік арасындағы кезең (шамамен 17–21 жас).
  • Жасуша — тірі жүйелердің құрылысының, қызметінің және көбеюінің қарапайым бірлігі.
  • Жасуша қабырғасы — жасушаның берік сыртқы қабығы: өсімдіктерде жасұнықтан, саңырауқұлақтарда хитиннен, бактерияларда муреиннен тұрады.
  • Жасуша қосындылары — қор заттары немесе алмасудың соңғы өнімдері болып табылатын цитоплазманың уақытша құрамдастары.
  • Жасушалық тыныс алу — жасушада органикалық қосылыстардың көмірқышқыл газы мен суға дейін ыдырауының көп сатылы биохимиялық үдерісі.
  • Жасушалық цикл — жасушаның түзілген сәтінен келесі бөлінуіне немесе өліміне дейінгі кезеңі.
  • Жасуша мембранасы — жасуша ішіндегіні бөліп тұратын және зат алмасуды реттейтін, нәруыздары бар қос липид қабаты.
  • Жасұнық (целлюлоза) — өсімдік жасушасы қабырғасының талшықты құрылымдық полисахариді.
  • Жатыр — ұрық дамитын аналық жыныс жүйесінің бұлшықетті мүшесі.
  • Желбезектер — су жануарларының су ортасында газ алмасуын қамтамасыз ететін мамандандырылған тыныс алу мүшелері.
  • Жорғалаушылар — терісі құрғақ әрі қабыршақты, құрлықта жұмыртқа салып көбейетін құрлық омыртқалылары.
  • Жұлын — омыртқа жотасының өзегінде орналасқан орталық жүйке жүйесінің бөлімі.
  • Жұмыртқа жасушасы — ұрықтанғаннан немесе партеногенезден кейін жаңа ағзаға бастама беретін ірі аналық жыныс жасушасы (гамета).
  • Жүктілік — сүтқоректілердің аналықтары мен әйелдердің ұрықты жатырда көтеру физиологиялық үдерісі.
  • Жүрек — ырғақты жиырылуы қанды тамырлар бойымен айдайтын қуыс бұлшықетті мүше.
  • Жыныспен тіркескен тұқым қуалау — гендері жыныс хромосомаларында орналасқан белгілердің тұқым қуалауы.
  • Жыныссыз көбею — жыныс жасушалары түзілмей әрі жыныстық үдеріссіз жүретін ағзалардың көбеюі.
  • Жынысты көбею — гаметалар түзіліп, екі ата-ананың тұқым қуалау материалы қосылу арқылы жүретін көбею.
  • Жыныс хромосомалары — аталық пен аналықта әртүрлі болатын және дараның жынысын анықтайтын хромосомалар жұбы.
  • Жыртқыштық — бір түрдің даралары екінші түрдің дараларын аулап, өлтіріп жейтін қатынас түрі.

↑ әліпбиге

З

  • Заттар айналымы — тірі және өлі табиғат арасындағы химиялық элементтердің тұрақты алмасуы.
  • Зигота — аталық және аналық гаметалардың қосылуынан түзілетін жасуша; жаңа ағзаның бастамасы.

↑ әліпбиге

И

  • Идиоадаптация — ұйымдасудың жалпы деңгейін көтермей, нақты жағдайға бейімделудің жеке эволюциялық жолы.
  • Иммерсиялық май — ажыратымдылықты арттыру үшін микроскоп объективі мен препараттың арасына тамызылатын оптикалық сұйықтық.
  • Иммунитет — ағзаның өз тұтастығын генетикалық жат денелер мен қоздырғыштардан қорғау қабілеті.
  • Инбридинг — жақын туыс дараларды шағылыстыру; қажетті белгілерді бекітеді, бірақ ұрпақтың өміршеңдігін төмендетеді.
  • Ингибитор — химиялық және ферменттік реакциялардың жылдамдығын төмендететін немесе оларды тоқтататын зат.
  • Инстинкт — генетикалық тұрғыдан қаланған шартсыз рефлекстер мен мінез-құлық актілерінің күрделі тізбегі.
  • Инсулин — қандағы глюкоза деңгейін төмендететін ұйқы безінің гормоны.
  • Интерфаза — бөліністер арасындағы жасушалық цикл кезеңі: жасуша өседі, зат жинайды және ДНҚ-сын екі еселейді.
  • Интерферон — вирустың енуіне жауап ретінде жасушалар түзетін қорғаныш нәруызы.
  • Интрон — сплайсинг кезінде қиылып тасталатын эукариот генінің кодтамайтын учаскесі.
  • Инфекция — ағзаға ауру тудырғыш микробтардың жұғып, дерттік үдерістің дамуы.

↑ әліпбиге

К

  • Камбий — өсімдіктің сабағы мен тамырының жуандап өсуін қамтамасыз ететін түзуші ұлпа (меристема) жасушаларының қабаты.
  • Капиллярлар — қан мен ұлпалар арасында газ және зат алмасуды қамтамасыз ететін ең ұсақ қан тамырлары.
  • Кариограмма — жасушаның толық хромосома жиынтығының (кариотиптің) жүйеленген кескіні.
  • Кариокинез — цитоплазма бөлінбей жүретін жасуша ядросының бөлінуі.
  • Кариотип — осы түрге тән толық хромосома жиынтығының морфологиялық белгілерінің жиынтығы.
  • Катализатор — химиялық реакцияның жылдамдығын өзгертетін, бірақ реакция аяқталғанда өзгеріссіз қалатын зат.
  • Кезеген жүйке — ішкі мүшелердің көпшілігінің жұмысын реттейтін бас ми жүйкелерінің оныншы жұбы.
  • Кеңірдек — көмей мен бронхылардың арасындағы, қабырғасын шеміршекті жарты сақиналар ұстап тұратын тыныс алу түтігі.
  • Кеңірдек шығыңқысы — ер адамдарда мойынның алдыңғы бетінде көмейдің қалқанша шеміршегінен түзілген дөңес.
  • Кері сіңу (реабсорбция) — алғашқы зәрден су мен ағзаға қажет заттардың қанға кері сіңуі.
  • Кибернетика — күрделі жүйелердегі басқару және ақпарат беру үдерістерінің жалпы заңдылықтары туралы ғылым.
  • Кладограмма — эволюциялық топтар арасындағы туыстық байланыстарды көрсететін ағаш тәрізді сұлба.
  • Клон — ортақ бастамадан жыныссыз жолмен алынған, генетикалық біркелкі жасушалар не ағзалар тобы.
  • Клондау — генетикалық бірдей ағзаларды немесе ДНҚ молекулаларын жасанды жолмен алу.
  • Кодоминанттылық — гетерозиготада екі аллельдің де толық көрініс беретін аллельді гендердің әрекеттесу түрі.
  • Кодон (триплет) — нуклеин қышқылы молекуласындағы бір аминқышқылын кодтайтын үш нуклеотид.
  • Комплементарлық — молекулалардың немесе олардың учаскелерінің таңдамалы байланысуын қамтамасыз ететін өзара кеңістіктік сәйкестігі.
  • Конвергенция — ұқсас жағдайда тіршілік ететін туыс емес ағзаларда ұқсас белгілердің тәуелсіз пайда болуы.
  • Консументтер — дайын органикалық затпен қоректенетін тұтынушы ағзалар (жануарлар).
  • Көбею — ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ете отырып, тірі жүйелердің өзіне ұқсастарды дүниеге әкелу қасиеті.
  • Көздің аккомодациясы — бейнені тор қабыққа түсіру арқылы көздің әртүрлі қашықтықтағы заттарды айқын көруге бейімделуі.
  • Көздің бейімделуі — көздің жарықтың өзгеріп отыратын жағдайына бейімделуі.
  • Көкет — кеуде мен құрсақ қуысын бөліп тұратын, тыныс алу қозғалыстарына қатысатын күмбез тәрізді бұлшықет.
  • Көмей — жұтқыншақ пен кеңірдектің арасында орналасқан, дауыс байламдары бар тыныс жолдарының бөлімі.
  • Көмірсулар — энергетикалық, құрылымдық және қор жинау қызметін атқаратын органикалық қосылыстар (қанттар).
  • Кребс циклі — митохондрияда жүретін жасушалық тыныс алудың оттекті кезеңі; онда заттар көмірқышқыл газына дейін тотығып, энергия жинақталады.
  • Кроссинговер — мейоздың бірінші бөлінуінің профазасында гомологты хромосомалардың учаскелерімен алмасуы.
  • Ксилема — су мен минералды тұздардың жоғары бағытта тасымалдануын қамтамасыз ететін тамырлы өсімдіктердің негізгі су өткізгіш ұлпасы.

↑ әліпбиге

Қ

  • Қалқанша без — мойында орналасқан, тироксин түзетін ішкі секреция безі; йод жетіспегенде жемсау дамиды.
  • Қанның ұюы — қорғаныш реакциясы: плазманың еритін нәруызы тромб түзетін фибрин жіпшелеріне айналады.
  • Қан плазмасы — жасушалары қалқып жүретін, нәруыздары, тұздары мен қоректік заттары еріген қанның сұйық бөлігі.
  • Қант диабеті — инсулиннің жетіспеуінен және қандағы глюкозаның тұрақты жоғарылауынан туындайтын ауру.
  • Қан тобы — эритроциттердегі антигендердің және плазмадағы антиденелердің құрамы бойынша ажыратылатын, тұқым қуалайтын қан түрлері.
  • Қаңқа — дененің тірегін және ішкі мүшелердің қорғанысын түзетін сүйектердің, шеміршектердің және байламдардың жиынтығы.
  • Қарапайымдар — біржасушалы эукариот жануар ағзалары.
  • Қартаю — ағзаның бейімделу мүмкіндіктерін төмендететін, жасқа байланысты заңдылықты бұзылу үдерісі.
  • Қозғаушы сұрыпталу — орта жағдайлары бағытты өзгергенде белгінің орташа мәнін ығыстыратын табиғи сұрыпталу формасы.
  • Қозғыштық — тірі жасушалардың сыртқы тітіркендіргішті қабылдап, оған қозу реакциясымен жауап беру қабілеті.
  • Қозу — тірі ұлпаның тітіркенуге жауап беруінің арнайы белсенділікпен көрінетін физиологиялық үдерісі.
  • Қолқа — омыртқалы жануарлар мен адамның қанайналым жүйесіндегі басты әрі ең ірі артерия.
  • Қоректік деңгей — ағзаның қоректік тізбекте алатын орны.
  • Қоректік тізбек — әрбір алдыңғысы келесісіне қорек болатын ағзалар қатары.
  • Қорық — шаруашылық әрекетіне толық тыйым салынған ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
  • Қорықша — белгілі бір түрлерді сақтау үшін шаруашылық әрекеті уақытша шектелген қорғалатын табиғи аумақ.
  • Қосарланып ұрықтану — гүлді өсімдіктерде бір спермийдің жұмыртқа жасушасымен, екіншісінің орталық ядромен қосылатын жыныстық үдерісі.
  • Қосүйлі өсімдіктер — аталық және аналық гүлдері әртүрлі дарада дамитын өсімдік түрлері.
  • Құрылымдық гендер — нәруыздардың бірінші реттік құрылымын тікелей кодтайтын ДНҚ учаскелері.
  • Қызыл кітап — қорғауды қажет ететін сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлердің ресми тізімі.
  • Қыналар — саңырауқұлақ пен балдырдың бірге тіршілік етуінен түзілген кешенді симбиоз ағзалары.
  • Қырықжапырақтар — тамыры, сабағы және вайя деп аталатын ірі жапырақтары бар жоғары сатыдағы спора арқылы көбейетін өсімдіктер.

↑ әліпбиге

Л

  • Лейкопласттар — қоректік заттарды жинақтау қызметін атқаратын өсімдіктердің түссіз пластидтері.
  • Лейкоциттер — қозғала алатын және фагоцитозға қабілетті ақ қан жасушалары; ағзаның қорғанысын қамтамасыз етеді.
  • Лигнин — өсімдік жасушасының қабырғасын сүректендіретін күрделі полимер зат.
  • Лизис — ферменттердің немесе басқа бұзушы агенттердің әсерінен жасушаның еріп, ішіндегісі шығып бұзылуы.
  • Лизосома — заттар мен жасушаның ескірген құрылымдарын ыдырататын, құрамында ас қорыту ферменттері бар мембраналық көпіршік.
  • Лимфа — ұлпалардан лимфа тамырлары арқылы ағып, қанға қайта құятын түссіз сұйықтық.
  • Липидтер — барлық жасуша мембранасының құрамына кіретін гидрофобты майлар мен май тәрізді органикалық заттар.
  • Локус — хромосоманың белгілі бір ген орналасқан учаскесі.

↑ әліпбиге

М

  • Май қышқылдары — липидтердің құрамына кіретін бір негізді органикалық карбон қышқылдары.
  • Майлар — үш атомды спирт глицерин мен жоғары май қышқылдарының күрделі эфирлері.
  • Макроэволюция — ірі топтардың — туыстардың, тұқымдастардың, кластардың, типтердің пайда болуына әкелетін эволюциялық өзгерістер.
  • Макроэргиялық байланыстар — үзілу энергиясы жоғары химиялық байланыстар; АТФ молекуласына тән.
  • Маскүнемдік — спирттік ішімдікті жүйелі ішуден және психикалық тәуелділіктен туындайтын созылмалы ауру.
  • Матрица — жаңа молекуланың комплементарлы синтезделуіне үлгі болатын полинуклеотид тізбегі.
  • Медиатор — жүйке импульсінің синапс арқылы берілуін қамтамасыз ететін зат.
  • Мезодерма — көпжасушалы жануарлардың эктодерма мен энтодерманың арасында қаланатын ортаңғы ұрық жапырақшасы.
  • Мейоз — хромосома санының екі есе азаюына және гаплоидты гаметалардың түзілуіне әкелетін редукциялық жасуша бөлінуі.
  • Меланин — ағзаны ультракүлгін сәулеленуден қорғайтын терінің, шаштың және нұрлы қабықтың қою пигменті.
  • Меристема — жасушалары үнемі бөліну қабілетін сақтайтын өсімдіктердің түзуші ұлпасы.
  • Метаболизм (зат алмасу) — ағзадағы заттар мен энергияның химиялық түрлену үдерістерінің жиынтығы.
  • Метаморфоз — даму барысында ағзаның терең түрленуі (дернәсіл — қуыршақ — ересек жәндік).
  • Метафаза — хромосомалардың экватор жазықтығына тізілетін жасуша бөлінуінің сатысы.
  • Механорецепторлар — механикалық әсерді қабылдап, оны жүйке импульсіне айналдыратын сезгіш құрылымдар.
  • Микориза — саңырауқұлақтың өсімдік тамырымен өзара тиімді бірге тіршілік етуі.
  • Микроағзалар — тек микроскоппен ғана көрінетін, көбіне біржасушалы микроскопиялық тірі ағзалар.
  • Микротүтікшелер — эукариот жасушалары цитоқаңқасының қуыс цилиндр пішінді нәруыз құрылымдары.
  • Микрофиламенттер — цитоплазманың қозғалыс қызметін қамтамасыз ететін актиннен тұратын жіңішке нәруыз жіпшелері.
  • Микроэволюция — түр ішіндегі, жаңа популяциялар мен түрлердің түзілуіне әкелетін эволюциялық өзгерістер.
  • Мимикрия — қорғанысы жоқ ағзаның қорғанған түрлерге немесе орта нысандарына сырттай еліктей ұқсауы.
  • Миозин — бұлшықет талшықтарының негізгі жиырылғыш нәруыздарының бірі.
  • Миофибрилдер — бұлшықет жасушаларының цитоплазмасындағы мамандандырылған жиырылғыш жіпшелер.
  • Ми сыңарларының қыртысы — бас мидың сұр затының сыртқы қабаты — жоғары жүйке әрекетінің орталығы.
  • Митоз — хромосома саны тұрақты сақталатын эукариоттардың дене жасушаларының тікелей емес бөлінуі.
  • Митохондрия — кристалары бар, тыныс алудың оттекті кезеңі жүретін және АТФ түзілетін қосмембраналы органоид.
  • Мицелий (саңырауқұлақ жіпшесі) — жіңішке жіпшелердің — гифалардың өрілуінен түзілген саңырауқұлақ денесі.
  • Мишық — қозғалысты үйлестіруге, тепе-теңдікке және бұлшықет тонусына жауап беретін бас ми бөлімі.
  • Модификация — сыртқы орта факторларының әсерінен фенотиптің тұқым қуаламайтын өзгеруі.
  • Мономер — қайталанатын буындарынан полимер молекуласы құралатын қарапайым зат.
  • Муреин — бактериялардың қатты жасуша қабырғасын түзетін тірек пептидогликан.
  • Мутаген — мутациялардың пайда болу жиілігін арттыратын химиялық немесе физикалық агент.
  • Мутация — жасушаның генетикалық материалының ұрпаққа берілетін тұрақты әрі кенет өзгеруі.
  • Мутуализм — екі түрдің де өзара пайда көретін және бірінсіз бірі тіршілік ете алмайтын симбиоз түрі.
  • Мүше — белгілі бір құрылысы мен орны бар және өз қызметін атқаратын ағзаның бөлігі.
  • Мүшелер аппараты — ағзада бірлескен ортақ қызмет атқаратын мүшелердің жиынтығы.
  • Мүшелер жүйесі — ағзада ортақ қызметті бірлесіп атқаратын мүшелер тобы.

↑ әліпбиге

Н

  • Нәруыздар — мономері аминқышқылдар болатын біркелкі емес биологиялық полимерлер.
  • Нәруыздардың денатурациясы — сыртқы факторлардың әсерінен нәруыз молекуласының бірегей кеңістіктік құрылымының бұзылуы.
  • Нейроглия — нейрондарды қорғауды және қоректендіруді қамтамасыз ететін жүйке ұлпасының қосалқы жасушаларының жиынтығы.
  • Нейрон — жүйке импульсін тудырып, өткізе алатын мамандандырылған жүйке жасушасы.
  • Нейрула — жүйке түтігі қаланатын ұрық дамуының сатысы.
  • Нефрон — бүйректің құрылымдық және қызметтік бірлігі: тамыр шумағы бар қапшық және өзекшелер жүйесі.
  • Нуклеин қышқылдары — тұқым қуалау ақпаратының сақталуы мен жүзеге асуын қамтамасыз ететін табиғи жоғары молекулалы полимерлер (ДНҚ, РНҚ).
  • Нуклеоид — цитоплазмадан мембранамен бөлінбеген прокариоттардың сақина тәрізді ДНҚ молекуласы.
  • Нуклеотидтер — нуклеин қышқылдарының мономері болып табылатын фосфорланған нуклеозидтер.

↑ әліпбиге

О

  • Овуляция — піскен жұмыртқа жасушасының аналық бездің фолликуласынан дене қуысына шығуы.
  • Оқшаулану — даралар арасындағы еркін шағылысудың шектелуі не болмауы; популяциялардың генетикалық даралануына әкеледі.
  • Омыртқасыздар — ішкі осьтік қаңқасы (омыртқасы) жоқ жануарлардың көп санды жинақ тобы.
  • Онтогенез — ағзаның зигота түзілуінен өмірінің соңына дейінгі жеке дамуы.
  • Оперон — промотордан, оператордан және құрылымдық гендерден тұратын прокариот геномының қызметтік бірлігі.
  • Органогенез — онтогенезде мүше бастамаларының түзіліп, жіктелу үдерісі.
  • Органоидтар — өмірлік маңызы бар қызмет атқаратын жасушаның тұрақты мамандандырылған құрылымдары.
  • Осмос — еріткіштің жартылай өткізгіш мембрана арқылы концентрациясы жоғары ерітінді жағына бір бағытта өтуі.
  • Отряд — жануарлардың туыс тұқымдастарын біріктіретін жүйелік топ.

↑ әліпбиге

Ө

  • Өзгергіштік — ағзалардың жаңа белгілерге ие болу және түр шегінде әртүрлі формада болу қасиеті.
  • Өкпе — бронхиолалар мен капиллярлармен өрілген альвеолалардан түзілген жұп тыныс алу мүшесі.
  • Өт — майларды ұсақ тамшыларға ыдыратып, ас қорыту ферменттерінің әсерін күшейтетін бауыр сөлі.

↑ әліпбиге

П

  • Палеонтология — өткен геологиялық дәуірлердің қазба ағзалары туралы ғылым.
  • Паразитизм — бір ағзаның екіншісінің есебінен тіршілік етіп, оған зиян келтіретін бірге тіршілік ету түрі.
  • Партеногенез — ұрықтанбаған жұмыртқа жасушасынан жаңа ағзаның дамуы.
  • Перистальтика — ас қорыту жолы қабырғаларының тағамды ілгері жылжытатын толқын тәрізді жиырылуы.
  • Пиноцитоз — жасушаның құрамында еріген заттары бар сұйықтық тамшыларын жұтуы.
  • Плазмолиз — жасуша су жоғалтқанда цитоплазманың жасуша қабырғасынан ажырауы.
  • Пластидтер — өсімдік жасушасының қосмембраналы органоидтары: хлоропластар, хромопластар және лейкопласттар.
  • Полимер — қайталанатын көптеген буыннан — мономерлерден құралған ірі молекула.
  • Полиплоидия — ағза жасушаларындағы хромосома санының еселеніп артуы.
  • Популяция — ортақ аумақты ұзақ мекендейтін және өзара еркін шағылысатын бір түр дараларының жиынтығы.
  • Продуценттер — бейорганикалық заттан органикалық зат жасайтын ағзалар (өсімдіктер, цианобактериялар).
  • Прокариоттар — қалыптасқан ядросы және мембраналық органоидтары жоқ біржасушалы ядроға дейінгі ағзалар.
  • Промотор — транскрипцияны бастау үшін РНҚ-полимераза жалғанатын ДНҚ-ның реттеуші учаскесі.
  • Профаза — жасуша бөлінуінің алғашқы сатысы: хромосомалар спиральданады, ядро қабығы бұзылады, бөліну ұршығы қалыптасады.
  • Процессинг — эукариоттарда алғашқы РНҚ транскриптінің піскен қызметтік формаға жетілу реакцияларының жиынтығы.

↑ әліпбиге

Р

  • Реакция нормасы — бір генотип кезінде белгінің өзгере алатын шектері.
  • Регенерация — ағзалардың жоғалған немесе зақымдалған ұлпаларын, мүшелерін және дене бөліктерін қалпына келтіру қабілеті.
  • Редуценттер — органикалық қалдықтарды минералды заттарға дейін ыдырататын ағзалар (шіріту бактериялары, саңырауқұлақтар).
  • Репарация — зақымдалған ДНҚ молекуласының бастапқы құрылымын қалпына келтірудің жасушаішілік үдерісі.
  • Репликация — жасуша бөлінер алдында ДНҚ молекуласының екі еселенуі; әр жаңа молекулада бір ескі және бір жаңа тізбек болады.
  • Репродуктивтік әлеует — шектеуші факторлар болмағанда популяция санының теориялық тұрғыда мүмкін өсімі.
  • Рефлекс — жүйке жүйесінің қатысуымен жүзеге асатын ағзаның тітіркенуге жауап реакциясы.
  • Рефлекторлық доға — жүйке импульсінің рецептордан жұмысшы мүшеге дейін өтетін жолы.
  • Рецептор — тітіркенуді қабылдап, оны жүйке импульсіне айналдыратын сезгіш жүйке ұшы немесе арнайы жасуша.
  • Рецессивті белгі — басым белгімен басылатын және тек гомозиготалы дараларда ғана көрінетін белгі.
  • Рибосомалар — рРНҚ мен нәруыздардан тұратын, трансляцияны (нәруыз биосинтезін) жүзеге асыратын мембранасыз органоидтар.
  • РНҚ (рибонуклеин қышқылы) — тұқым қуалау ақпаратын тасымалдауға және нәруыз синтезіне қатысатын бір тізбекті нуклеотид полимері; ақпараттық, тасымалдаушы және рибосомалық түрлері болады.
  • Рудименттер — эволюция барысында бұрынғы маңызын жоғалтқан, толық дамымаған мүшелер.

↑ әліпбиге

С

  • Саңырауқұлақтар — дайын органикалық заттармен қоректенетін ағзалар дүниесі; жасуша қабырғасында хитин, қор заты — гликоген болады.
  • Сапротрофтар — өлі органикалық қалдықтармен қоректенетін ағзалар.
  • Сәйкестендіру — зерттелетін биологиялық нысанның белгілі жүйелік баламасына сәйкестігін анықтау.
  • Селекция — өсімдік сорттарын, мал тұқымдарын және микроағзалар штаммдарын шығару әрі жақсарту әдістері туралы ғылым.
  • Симбиоз — әртүрлі түрдегі ағзалардың кемінде біреуіне пайдалы бірге тіршілік етуі.
  • Синапс — медиаторлардың көмегімен жүйке импульсін беруге қызмет ететін жасушалар арасындағы мамандандырылған түйісу.
  • Сорт — адам жасаған, шаруашылық үшін қажетті белгілері бар бір түрдегі мәдени өсімдіктер тобы.
  • Сперматозоид — аталық жыныс жасушасы — ұсақ, қозғалғыш, қоректік зат қоры аз.
  • Спора — жаңа ағза дамитын, жыныссыз көбеюдің мамандандырылған жасушасы.
  • Спорофит — споралар түзетін өсімдіктердің жыныссыз (диплоидты) ұрпағы.
  • Сукцессия — бір аумақта бір қоғамдастықтың екіншісімен біртіндеп әрі заңдылықты ауысуы.
  • Сіңу — ыдыраған қоректік заттардың ас қорыту жолының қуысынан қанға және лимфаға өтуі.
  • Сіңір — бұлшықетті сүйекке бекітетін дәнекер ұлпадан тұратын берік тартпа.

↑ әліпбиге

Т

  • Табиғи сұрыпталу — ең бейімделген даралардың тірі қалуы мен басымырақ көбеюінің эволюциялық үдерісі.
  • Таксон — биологиялық систематикадағы ағзалардың жасанды немесе табиғи тобы.
  • Талдағыш (анализатор) — тітіркенуді қабылдап, өңдейтін рецепторлардан, өткізгіш жүйке жолдарынан және ми қыртысы аймағынан тұратын жүйе.
  • Талдаушы будандастыру — генотипі белгісіз дараны оның генотипін анықтау үшін рецессивті гомозиготамен будандастыру.
  • Тамыр қысымы — тамырдың құрамында тұздары бар суды сабаққа айдайтын күші.
  • Тамыр соғысы — жүректің жиырылуынан туындайтын артерия қабырғаларының ырғақты тербелісі.
  • Тәбет — ағзаның тамаққа физиологиялық қажеттілігімен байланысты жағымды сезім.
  • Тәуелсіз тұқым қуалау заңы — әртүрлі жұп хромосомада жатқан белгілердің гендері бір-бірінен тәуелсіз тұқым қуалайды.
  • Телофаза — жасуша бөлінуінің соңғы сатысы: полюстерде жаңа ядролар қалыптасып, хромосомалар жазылады.
  • Темір бактериялары — темір қосылыстарын тотықтырып, оның оксидтерін жасуша бетіне жинайтын хемоавтотрофты бактериялар.
  • Тер бездері — тер бөлетін тері бездері; бөліп шығаруға және жылу реттеуге қатысады.
  • Терминатор — транскрипцияның аяқталу белгісі болып қызмет ететін ДНҚ-ның арнайы учаскесі.
  • Тері — қорғаныш, бөліп шығару, тыныс алу және жылу реттеу қызметтерін атқаратын дененің сыртқы жабыны.
  • Тип (систематикада) — туыс кластарды біріктіретін жануарлардың ірі жүйелік тобы.
  • Тироксин — зат алмасуды және ағзаның өсуін жеделдететін қалқанша без гормоны.
  • Тозаңдану — тозаң дәндерінің аталықтардан гүл аналығының аузына түсуі.
  • Тотипотенттілік — жеке жасушаның белгілі бір жағдайда толыққанды көпжасушалы ағзаға айнала алу қабілеті.
  • Транзиция — азоттық негіздің химиялық класы бойынша ұқсас негізбен алмасуынан туындайтын нүктелік мутация (пуриннің пуринмен, пиримидиннің пиримидинмен).
  • Трансгенез — ағза геномына бөгде гендерді жасанды жолмен енгізу.
  • Транскрипция — ДНҚ матрицасында РНҚ молекуласының ферменттік жолмен синтезделу үдерісі.
  • Транслоказа — трансляция кезінде аРНҚ молекуласының рибосома бойымен жылжуын қамтамасыз ететін фермент.
  • Трансляция — аРНҚ матрицасы бойынша рибосомада нәруыздың полипептид тізбегінің синтезделуі.
  • Транспирация — өсімдіктің жер үсті мүшелерінің суды реттеліп буландыруы.
  • Трансплантация — мүшелерді немесе ұлпаларды ауыстырып салу хирургиялық операциясы.
  • Трисомия — үшінші артық гомологты хромосоманың пайда болуымен көрінетін геномдық мутация.
  • Тромбоциттер — қанның ұюына қатысатын қан пластинкалары.
  • Тургор — суға толған жасушаның серпімді күйі; өсімдіктің жұмсақ мүшелерінің пішінін қамтамасыз етеді.
  • Туыс — жақын туыс түрлерді біріктіретін жүйелік топ.
  • Тұқым — ұрықты және қоректік заттар қорын сақтайтын тұқымды өсімдіктердің көбею мүшесі.
  • Тұқымдас — жақын туыстарды біріктіретін жүйелік топ.
  • Тұқым қуалаушылық — ағзалардың құрылысы мен тіршілік әрекетінің белгілерін сақтап, ұрпағына беру қасиеті.
  • Тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы — гендердің хромосомаларда сызықты орналасатыны және солармен бірге тұқым қуалайтыны туралы ілім.
  • Тұқым (мал тұқымы) — адам жасаған, пайдалы белгілері бекітілген бір түрдегі үй жануарларының тобы.
  • Тұрақтандырушы сұрыпталу — орта жағдайы өзгермегенде белгінің орташа мәнін сақтайтын табиғи сұрыпталу формасы.
  • Түйін — гүл аналығының тұқымбүрлерін қорғайтын төменгі кеңейген қуыс бөлігі.
  • Түр — белгілері ұқсас әрі еркін шағылыса алатын дараларынан тұратын тірі табиғаттың негізгі құрылымдық және жүйелік бірлігі.
  • Түрдің ареалы — осы түрдің өкілдері тұрақты мекендейтін белгілі бір құрлық немесе су аумағы.
  • Түрдің генетикалық критерийі — түрдің оқшаулығын анықтайтын хромосомалық белгілердің (саны, пішіні, мөлшері) және көбею ерекшеліктерінің жиынтығы.
  • Түр түзілу — арғы тек желісінің ажырауы арқылы жаңа түрлердің пайда болуының күрделі эволюциялық үдерісі.
  • Түрішілік күрес — бір түрдің даралары арасында қорек, аумақ және жұбайлық серік үшін жүретін қатты күрес.
  • Тыныс алу — оттектің келуін, заттардың биологиялық тотығуын және көмірқышқыл газының шығарылуын қамтамасыз ететін үдерістердің жиынтығы.
  • Тіршілік үшін күрес — бір немесе әртүрлі түр даралары арасындағы, сондай-ақ сыртқы орта факторларымен болатын алуан түрлі күрделі қатынастардың жиынтығы.
  • Тіршілік циклі — ағзаның зиготадан бастап жетіліп, жаңа ұрпаққа бастама беруге дейінгі даму кезеңі.
  • Тітіркенгіштік — ағзаның қоршаған орта әсеріне өз әрекетін өзгертумен жауап беру қабілеті.

↑ әліпбиге

У

  • Ультрасүзілу — қан плазмасының бүйрек сүзгісі арқылы сүзіліп, алғашқы зәрдің түзілу үдерісі.
  • Унипорт — мембрана арқылы бір ғана заттың бір бағытта тасымалданатын жеңілдетілген диффузия тәсілі.
  • Устьицалар — жапырақ терісіндегі екі тұйықтаушы жасушаның арасындағы саңылаулар; олар арқылы газ алмасу мен судың булануы жүреді.
  • Уыттар (токсиндер) — биологиялық тектес улы заттар.

↑ әліпбиге

Ұ

  • Ұйқы безі — аралас секреция безі: ішекке ас қорыту сөлін, ал қанға инсулин гормонын бөледі.
  • Ұқсас (аналогты) мүшелер — шығу тегі әртүрлі, бірақ ұқсас қызмет атқаратын мүшелер (көбелектің қанаты мен құстың қанаты).
  • Ұлпа — құрылысы мен шығу тегі ұқсас әрі ортақ қызмет атқаратын жасушалар тобы.
  • Ұлттық парк — табиғатты қорғау реттелетін демалыс пен туризммен ұштасатын қорғалатын аумақ.
  • Ұрпақ алмасуы — өсімдіктердің жынысты (гаметофит) және жыныссыз (спорофит) ұрпақтары кезектесіп келетін заңдылықты тіршілік циклі.
  • Ұрықтану — гаметалардың қосылып, диплоидты жиынтықтың қалпына келуіне және зиготаның түзілуіне әкелетін үдеріс.

↑ әліпбиге

Ф

  • Фагоцитоз — жасушаның қатты бөлшектерді, жасуша сынықтарын және микроағзаларды жұтып, қорытуы.
  • Фенотип — генотип пен сыртқы ортаның әрекеттесуінен қалыптасқан ағзаның сыртқы және ішкі белгілерінің жиынтығы.
  • Ферменттер — тірі жасушаларда биологиялық катализатор қызметін атқаратын, спецификалылығы жоғары нәруыздар.
  • Фибрин — жіпшелері қан ұйындысының негізін түзетін ерімейтін нәруыз.
  • Фикобилиндер — қызыл балдырлар мен цианобактериялардың қосалқы пигменттері.
  • Филогенез — түрдің немесе ағзалар тобының тарихи дамуы.
  • Филогенетикалық ағаш — таксондардың ортақ арғы тектен бастау алған туыстық байланыстары мен эволюциялық жолын көрсететін графикалық сұлба.
  • Фитогормондар — өте төмен шоғырда өсімдіктердің физиологиялық үдерістерін реттейтін төмен молекулалы заттар.
  • Флоэма — органикалық заттардың жапырақтардан тамырға қарай төмен ағуын қамтамасыз ететін өсімдіктердің өткізгіш ұлпасы.
  • Фотопериодизм — ағзалардың жарық күн ұзақтығының өзгеруіне физиологиялық жауабы.
  • Фотосинтез — хлорофилл сіңірген жарық энергиясы есебінен көмірқышқыл газы мен судан органикалық қосылыстардың түзілу үдерісі.

↑ әліпбиге

Х

  • Хемосинтез — бейорганикалық заттардың тотығу энергиясы есебінен көмірқышқыл газы сіңірілетін автотрофты қоректену түрі.
  • Хитин — буынаяқтылардың сыртқы қаңқасын және саңырауқұлақтардың жасуша қабырғасын түзетін, құрамында азоты бар полисахарид.
  • Хлоропластар — фотосинтез жүретін эукариоттардың қосмембраналы пластидтері.
  • Хлорофилл — жарық энергиясын сіңіретін хлоропластардың жасыл порфиринді пигменті.
  • Холестерол — эукариот мембраналарының маңызды құрылымдық құрамдасы болып табылатын липофильді сақиналы спирт (стерин).
  • Хордалылар — дамудың кемінде ерте сатыларында хордасы қаланатын жануарлар типі.
  • Хроматида — хромосома репликацияланғанда түзілетін және центромерамен жалғасқан екі жіпшенің бірі.
  • Хромопластар — жемістер мен күлте жапырақтарға түс беретін қызыл, қызғылт сары және сары пигментті пластидтер.
  • Хромосомалар — ДНҚ мен нәруыздардан тұратын, гендердің тасымалдаушысы болып табылатын эукариот жасушасы ядросының құрылымдары.

↑ әліпбиге

Ц

  • Центриоль — бөліну ұршығының түзілуіне қатысатын жануар жасушаларының мембранасыз органоиді.
  • Центромера — әпкелі хроматидаларды жалғап тұратын және ұршық жіпшелері бекитін хромосоманың мамандандырылған учаскесі.
  • Цианобактериялар — оттекті фотосинтезге қабілетті фототрофты прокариоттар тобы.
  • Цитогенетика — тұқым қуалаушылықтың материалдық негіздерін жасуша мен хромосома деңгейінде зерттейтін генетика бөлімі.
  • Цитокинез — хромосомалар ажырағаннан кейін жасуша бөлінуін аяқтайтын цитоплазманың бөлінуі.
  • Цитология — жасушаның құрылысы, құрамы және қызметі туралы ғылым.
  • Цитоплазма — органоидтар орналасқан және алмасу үдерістері жүретін жасушаның ішкі жартылай сұйық ортасы.

↑ әліпбиге

Ш

  • Шар тәрізді нәруыздар — кеңістіктік құрылымы жинақы дөңгелек шумақ пішінді нәруыздар.
  • Шартсыз рефлекс — түрдің барлық дарасында бірдей болатын, белгілі бір тітіркендіргішке туа бітті жауап.
  • Шартты рефлекс — өмірлік тәжірибе негізінде қалыптасатын және бекітілмесе сөнетін жүре пайда болған жауап.
  • Шектеуші фактор — оңтайлы шамадан ең көп ауытқып, ағзаның тіршілік әрекетін тежейтін орта факторы.

↑ әліпбиге

І

  • Ішек — тағамның қорытылуы аяқталып, қоректік заттар сіңетін ас қорыту жолының бөлімі.
  • Ішек бүрлері — аш ішектің кілегей қабығының сіңіру бетін көп есе арттыратын көп санды өсінділері.
  • Ішкі секреция бездері — өзегі болмайтын және гормондарды тікелей қанға бөлетін бездер.

↑ әліпбиге

Э

  • Эволюция — ағзалардың бейімделуімен және жаңа түрлердің түзілуімен қатар жүретін тірі табиғаттың қайтымсыз тарихи дамуы.
  • Экзон — сплайсингтен кейін піскен аРНҚ құрамында сақталатын эукариот генінің кодтаушы учаскесі.
  • Экзоцитоз — заттардың жасушадан мембраналық көпіршіктермен сыртқа шығарылуы.
  • Экожүйе — зат алмасу мен энергия ағыны арқылы байланысқан ағзалар мен орта жағдайларының жиынтығы.
  • Экология — ағзалардың өзара және қоршаған ортамен қатынасы туралы ғылым.
  • Экологиялық қуыс — түрдің экожүйедегі орны: қоректік тізбектегі орны және орта жағдайларына қоятын талаптары.
  • Экологиялық пирамида — әртүрлі қоректік деңгейлердегі санның, биомассаның немесе энергияның арақатынасының графикалық кескіні.
  • Экологиялық факторлар — тірі ағзаларға әсер ететін орта элементтері: абиотикалық, биотикалық және антропогендік.
  • Экскременттер — ағзаның тіршілік әрекетінің қатты және сұйық шығарындылары (қалдықтары).
  • Эктодерма — көпжасушалы жануарлардың сыртқы ұрық жапырақшасы.
  • Эмбриогенез — ұрықтың зиготадан бастап туғанға немесе жұмыртқа қабықтарынан шыққанға дейінгі даму кезеңі.
  • Эндемиктер — тек белгілі бір шектеулі аумақта ғана мекендейтін ағза түрлері.
  • Эндоплазмалық тор — цитоплазмадағы өзекшелер мен қуыстар жүйесі; оның бұдырлы бөлігінде нәруыздар, тегіс бөлігінде липидтер мен көмірсулар түзіледі.
  • Эндоцитоз — мембрананың бір бөлігі ішке майысып, көпіршік түзу арқылы жасушаның заттарды жұтуы.
  • Энтодерма — көпжасушалы жануарлар ұрығының ішкі ұрық жапырақшасы.
  • Эпигенетика — ДНҚ тізбегі өзгермей-ақ гендер белсенділігінің тұқым қуалайтын өзгерістерін зерттейтін генетика саласы.
  • Эпидермис — жануарлар терісінің сыртқы қабаты, сондай-ақ өсімдіктердің жабын ұлпасы.
  • Эпистаз — бір геннің аллельдері басқа локус гендерінің әсерін басатын аллельді емес әрекеттесу түрі.
  • Эпителий ұлпасы — денені сырттан жауып тұратын, мүше қуыстарын астарлайтын және бездер түзетін ұлпа.
  • Эритроцит — гемоглобин арқылы оттек тасымалдауға маманданған, ядросыз (сүтқоректілерде) қызыл қан жасушасы.
  • Эукариоттар — жасушаларында ядро қабығымен шектелген қалыптасқан ядросы бар ағзалар.

↑ әліпбиге

Я

  • Ядро — генетикалық аппаратты сақтайтын эукариот жасушасының аса маңызды қосмембраналы органелласы.
  • Ядро қабығы (кариолемма) — эукариоттардың ядросын цитоплазмадан бөліп тұратын, тесіктері бар қосмембраналы құрылым.
  • Ядрошық — эукариот ядросының ішіндегі рРНҚ синтезін және рибосома суббірліктерінің жиналуын жүзеге асыратын мембранасыз денешік.

↑ әліпбиге

📖
Сөздік толық және тегін ашық

Биология пәнінің барлық тақырыбы бойынша конспектілер — сызбалармен, «Қарапайым тілмен» түсіндірмелермен, ҰБТ тұзақтарымен және әр тақырыптың тестімен — жазылым арқылы қолжетімді.

🎯

Өзіңді толық ҰБТ-да тексер — тегін

5 пән, 120 тапсырма, 4 сағат — нақты емтихандағыдай. Балл мен әр пән бойынша нәтиже — бірден, ал осал тақырыптарды теорияға сілтемелерімен көрсетеміз.

Тегін сынақ ҰБТ тапсыру