Әліпби
А · Б · В · Г · Д · Е · Ж · З · И · К · Қ · Л · М · Н · О · Ө · П · Р · С · Т · У · Ұ · Ф · Х · Ц · Ш · І · Э · Я
А
- Абиотикалық орта — тірі ағзалардың мекендеу жағдайларын құрайтын бейорганикалық факторлардың жиынтығы.
- Абсорбция — заттың сұйықтың немесе қатты дененің бүкіл көлемімен сіңірілуі; биологияда — заттардың жасушалар мен ұлпаларға сіңуі.
- Абстиненция синдромы — есірткіні кенеттен тоқтатқанда тәуелді адамдарда дамитын ауыр күй.
- Авитаминоз — ағзада дәрумендердің күрт әрі терең жетіспеуінен дамитын ауру.
- Автоматия — жасушалардың, ұлпалардың немесе мүшелердің сырттан түрткі болмаса да ырғақты жұмыс істеу қабілеті, мысалы жүректің жиырылуы.
- Автотрофтар — көмірқышқыл газын көміртектің жалғыз немесе басты көзі ретінде пайдаланып, өз жасушасының барлық құрамдасын өздігінен түзе алатын ағзалар.
- Агглютинация — арнайы антиденелердің әсерінен жасушалардың (эритроциттердің, бактериялардың) бір-біріне жабысып, тұнбаға түсуі.
- Агглютининдер — эритроциттердің жабысуына ықпал ететін, қан плазмасында еріген ерекше заттар (α және β).
- Агглютиногендер — эритроциттердің бетіндегі, үйлесімі қан тобын анықтайтын арнайы нәруыздар (А және В).
- Агония — ағзаның тіршілік қызметтерінің терең сөнуімен сипатталатын, өлім алдындағы күй.
- Агроценоз — адам жасаған жасанды қоғамдастық (егіс алқабы, бақ, көкөніс алаңы); тек адамның тұрақты қатысуымен ғана сақталады.
- Аденозиндифосфат (АДФ) — аденин, рибоза және фосфор қышқылының екі қалдығынан тұратын, энергия алмасуына қатысатын нуклеотид.
- Аденозинмонофосфат (АМФ) — аденин, рибоза және фосфор қышқылының бір қалдығынан тұратын нуклеотид.
- Аденоидтар — мұрын-жұтқыншақ бадамшаларының дерттік ұлғаюы.
- Адреналин — бүйрекүсті безінің ми қабатының гормоны; күйзеліс кезінде артериялық қысымды, қандағы қантты арттырып, жүрек жұмысын күшейтеді.
- Ажырау заңы — будандардың екінші ұрпағында белгілер фенотипі бойынша үшке бір қатынасында ажырайды.
- Азоттық негіздер — нуклеин қышқылдарының құрамына кіретін, құрамында азоты бар күрделі сақиналы химиялық заттар.
- Акклиматизация — тірі ағзалардың жаңа климаттық-географиялық жағдайға бейімделуі.
- Аксон — жүйке импульсін жасуша денесінен басқа жасушаларға немесе мүшелерге өткізетін нейронның ұзын өсіндісі.
- Алғашқы зәр — нефрон қапшығында қан плазмасының сүзілуінен түзілетін сұйықтық; құрамы бойынша нәруызсыз плазмаға жақын.
- Аллель — нақты бір белгінің көріністерінің бірін айқындайтын геннің нұсқасы.
- Аллергия — ағзаның кейбір бөгде заттарға (аллергендерге) сезімталдығының артуы.
- Альбинизм — терінің, шаштың және көздің нұрлы қабығының туа біткен пигментсіздігі.
- Альвеолалар — газ алмасу үшін капиллярлар торымен өрілген өкпе көпіршіктері, сондай-ақ жақсүйектегі тіс ұялары.
- Альдостерон — бүйрекүсті безі қыртысының минерал алмасуы мен су-тұз тепе-теңдігін реттейтін гормоны.
- Амилаза — сілекей мен ұйқы безі сөлінің крахмалды қарапайымырақ көмірсуларға дейін ыдырататын ферменті.
- Аминқышқылдар — нәруыздардың мономері әрі басты құрылыс материалы болатын органикалық қышқылдар.
- Амитоз — ядроның қусырылуы арқылы хромосомалар мен бөліну ұршығы түзілмей жүретін жасушаның тікелей бөлінуі.
- Амнезия — бұрын меңгерілген ұғымдар мен естеліктерді еске түсіре алмаумен көрінетін ес бұзылысы.
- Анаболизм (пластикалық алмасу) — энергия жұмсай отырып, қарапайым заттардан күрделі органикалық заттардың түзілу реакцияларының жиынтығы.
- Аналық без — жұмыртқа жасушалары пісіп, жыныс гормондары түзілетін аналық жыныс безі.
- Анатомия — ағзаның және оның жекелеген мүшелерінің пішінін, ішкі әрі сыртқы құрылысын зерттейтін ғылым.
- Анафаза — хроматидалардың (немесе гомологты хромосомалардың) қарама-қарсы полюстерге ажырайтын жасуша бөлінуінің сатысы.
- Анаэробтар — еркін оттек мүлдем жоқ ортада тіршілік етіп, дами алатын ағзалар.
- Андрогендер — екінші реттік жыныс белгілерінің дамуын ынталандыратын аталық жыныс гормондары (тестостерон және басқалары).
- Анемия (қаназдық) — қандағы эритроциттердің және (немесе) гемоглобиннің азаюымен сипатталатын аурулар тобы.
- Анестезия — сезгіш жүйкелердің зақымдануынан немесе ауырсынуды басатын заттардың әсерінен сезімталдықтың жойылуы.
- Аносмия — иіс сезудің туа біткен немесе жүре пайда болған жоқтығы.
- Анофтальм — бір немесе екі көздің туа болмауы не толық жойылуы.
- Антагонист бұлшықеттер — қарама-қарсы бағытта әрекет ететін бұлшықеттер: бүккіш пен жазғыш.
- Антибиотиктер — микроағзалар түзетін, басқа микробтардың дамуын таңдамалы түрде тежейтін немесе оларды жоятын органикалық заттар.
- Антигендер — ағзаға бөгде, арнайы иммундық жауап тудыратын және антиденелермен әрекеттесе алатын заттар.
- Антиденелер (иммуноглобулиндер) — бөгде денелерді бейтараптау үшін антигендермен арнайы байланыса алатын қан плазмасының шар тәрізді нәруыздары.
- Антипорт — екі түрлі заттың мембрана арқылы қарама-қарсы бағытта тасымалдануы.
- Антисептика — жараның жұқтырылуын химиялық және биологиялық құралдармен болдырмау әрі ондағы микробтарды жою әдісі.
- Антропогендік факторлар — адамның шаруашылық әрекетінің ағзаларға және мекендеу ортасына әсері.
- Антропогенез — қоғамның дамуымен байланысты адамның түр ретінде шығуы мен қалыптасуының тарихи үдерісі.
- Антропология — адамды, оның шығу тегін, дамуын және нәсілдік алуантүрлілігін зерттейтін ғылым.
- Анурия — жедел бүйрек жеткіліксіздігі, қан жоғалту немесе шок кезінде бүйректің зәр бөлуінің тоқтауы.
- Апатия — немқұрайлықпен, бейжайлықпен және эмоциялық жауаптың күрт төмендеуімен сипатталатын психикалық күй.
- Аппендикс — соқыр ішектің қорғаныш (иммундық) қызмет атқаратын құрт тәрізді өсіндісі.
- Аппендицит — соқыр ішектің құрт тәрізді өсіндісінің жедел немесе созылмалы қабынуы.
- Ароморфоз — тірі ағзалардың ұйымдасу деңгейі мен өміршеңдігін елеулі арттыратын ірі эволюциялық өзгеріс.
- Артериолалар — артериялардың капиллярларға тікелей ұласатын ұсақ соңғы тармақтары.
- Артериялар — оттекке қаныққан қанды жүректен мүшелер мен ұлпаларға апаратын қан тамырлары.
- Асқазан — тағам асқазан сөлімен өңделетін ас қорыту жолының кеңейген бөлімі.
- Асфиксия — қандағы оттектің жетіспеуі мен көмірқышқыл газының артық болуынан туындайтын, өмірге қауіпті тұншығу күйі.
- Атавизм — жеке дарада алыс арғы тектеріне тән белгілердің пайда болуы.
- Аталық без — сперматозоидтар түзіліп, жыныс гормондары бөлінетін аталық жыныс безі.
- Атомдардың биогендік көші-қоны — химиялық элементтердің жансыз табиғаттан тірі ағзаларға және кері өтуінің үздіксіз айналымы.
- Атония — қаңқа бұлшықеттерінің немесе ішкі мүшелер қабырғасының қалыпты тонусының жойылуы.
- Атрофия — мүшенің немесе ұлпаның мөлшерінің кішіреюі әрі қызметінің ішінара не толық бұзылуы.
- АТФ (Аденозинүшфосфат) — тірі жүйелердегі барлық биохимиялық үдеріс үшін әмбебап нуклеотидті энергия көзі.
- АТФ-синтетаза — протондардың тасымалдану энергиясы есебінен АДФ пен фосфор қышқылынан АТФ түзетін, митохондрияның ішкі мембранасы мен тилакоид мембраналарының ферменті.
- Ауа тамырлар — ылғалды қоршаған ауадан тікелей сіңіруге қызмет ететін өсімдіктердің жер үстіндегі қосалқы тамырлары.
- Аутбридинг — ұрпақтың өміршеңдігін арттыратын, туыс емес даралардың шағылысуы.
- Аутизм — сыртқы дүниеден оқшауланып, жеке ішкі әлемге шомумен көрінетін психикалық бұзылыс.
- Аутосомалар — осы түрдің екі жынысында да бірдей болатын жыныстық емес хромосомалар.
- Ашу — микроағзалардың органикалық заттарды оттексіз ыдыратып, энергия бөлуі (спирттік, сүтқышқылды).
- Ашық тұқымдылар — тұқымы бүр қабыршақтарында ашық жататын және жеміспен қорғалмаған өсімдіктер.
- Аэробты тыныс алу — еркін оттектің қатысуымен жүретін, органикалық заттардың ыдырауының тотығу-тотықсыздану үдерістерінің жиынтығы.
Б
- Бактериофагтар — бактерия жасушаларын зақымдайтын мамандандырылған вирустар.
- Бактерицидтік — физикалық, химиялық немесе биологиялық факторлардың бактерияларды жою қабілеті.
- Бактериялар — жасушасының прокариоттық (ядроға дейінгі) құрылысымен ерекшеленетін микроскопиялық біржасушалы ағзалар.
- Бала жолдасы — сүтқоректілердің ұрығы анадан қоректік заттар мен оттекті алатын мүше.
- Балдырлар — денесі мүшелерге бөлінбеген, талломмен берілген төменгі сатыдағы өсімдіктер.
- Бас ми — бас сүйек қуысында орналасқан орталық жүйке жүйесінің бөлімі.
- Басым белгі — бірінші ұрпақ будандарында көрініп, балама белгіні басып тастайтын белгі.
- Бауыр — ағзаның ең ірі безі: өт түзеді, улы заттарды залалсыздандырады, гликоген жинайды.
- Бациллалар — жасушасының пішіні таяқша тәрізді кез келген бактериялар.
- Бәсеке — ағзалардың ортаның бірдей ресурстары үшін жарысатын қатынас түрі.
- Бездер — биологиялық белсенді заттарды түзіп, бөліп шығаратын мамандандырылған мүшелер.
- Бейімделгіштік — ағзаның құрылысы, қызметі және мінез-құлқының нақты мекендеу жағдайына сай келуі.
- Бейімделу (адаптация) — тірі ағзалардың нақты орта жағдайында тірі қалуды арттыратын құрылыс, мінез-құлық және физиология ерекшеліктеріне ие болу қасиеті.
- Белсенді тасымал — заттардың мембрана арқылы АТФ энергиясы жұмсала отырып, концентрация градиентіне қарсы тасымалдануы.
- Бивалент — мейоздың бірінші бөлінуінің профазасында бір-бірімен жалғасқан гомологты хромосомалар жұбы.
- Биогеоценоз — зат және энергия алмасуымен байланысқан ағзалар қоғамдастығы мен жағдайы біркелкі орта учаскесінен тұратын тұрақты жүйе.
- Биологиялық сағат — тірі ағзалардың ішкі физиологиялық ырғақтарының арқасында уақытты сезіну қабілеті.
- Биологиялық ырғақтар (биоырғақтар) — биологиялық үдерістер мен құбылыстардың қарқыны мен сипатының заңдылықты циклді ауытқуы.
- Биомеханика — ұлпалардың, мүшелердің және тұтас ағзаның механикалық қасиеттерін зерттейтін биология бөлімі.
- Биосинтез — ферменттердің әсерімен қарапайымырақ қосылыстардан күрделі органикалық заттардың түзілу үдерісі.
- Биосфера — тірі ағзалар мекендейтін және солар өзгертетін Жердің ғаламдық қабығы.
- Биотехнология — өндірістік міндеттерді шешу үшін тірі ағзаларды, олардың жүйелерін немесе тіршілік өнімдерін пайдалануды зерттейтін пән.
- Биотикалық әлеует — нақты бір түрдің санының артуына ықпал ететін биологиялық факторлардың жиынтығы.
- Биотикалық факторлар — тірі ағзалардың бір-біріне әсер ету түрлері.
- Биотоп — абиотикалық мекендеу жағдайлары біркелкі құрлық немесе су айдыны аумағы.
- Биоценоз — белгілі бір биотопты бірге мекендейтін, тарихи қалыптасқан тірі ағзалардың жиынтығы.
- Бластомерлер — ұрықтанған жұмыртқаның (зиготаның) алғашқы бөлшектенуінен түзілетін жасушалар.
- Бластоцель — бластуланың ішіндегі сұйықтыққа толы ұрықтың алғашқы қуысы.
- Бластула — ұрық дамуының бір қабатты қуыс көпіршік түріндегі сатысы.
- Бластуляция — бластуланың түзілуімен аяқталатын жұмыртқаның бөлшектену кезеңінің соңғы фазасы.
- Ботулизм — ботулизм бактерияларының уыттарынан улануға байланысты ауыр тағамдық токсикоинфекция.
- Бөлшектену — зиготаның жасушалар мөлшері ұлғаймай, бірінен соң бірі бөлінуінен тұратын эмбриогенездің бастапқы кезеңі.
- Бөліну ұршығы — хромосомалардың полюстерге дәл ажырауын қамтамасыз ететін, бөлінуші жасушаның уақытша микротүтікшелер жүйесі.
- Бронхиолалар — өкпенің альвеола жолдарына ұласатын бронхылардың ең ұсақ соңғы тармақтары.
- Бронхит — бронхы қабырғаларының қабыну ауруы.
- Бронхылар — кеңірдектен өкпеге тарайтын тыныс алу жүйесінің ірі ауа өткізгіш жолдары.
- Будан — шағылысу кезінде әртүрлі ата-аналық геномдардың бірігуінен дамыған ағза.
- Будандастыру — әртүрлі жасушалардың немесе ағзалардың генетикалық материалын шағылыстыру арқылы біріктіру үдерісі.
- Буын — шеміршекпен қапталған және буын қапшығына орналасқан сүйектердің қозғалмалы байланысы.
- Буынаяқтылар — хитинді жабыны, бунақталған денесі және буындалған аяқтары бар омыртқасыз жануарлар типі.
- Буын шығу — сүйектердің буын ұштарының қалыпты қозғалыс шегінен шығып, орнынан ауысуы.
- Бұлшықет ұлпасы — жиырыла алатын ұлпа; бірыңғай салалы, көлденең жолақты қаңқалық және жүректік болып бөлінеді.
- Бүйрек — қаннан зәр түзілетін зәр шығару жүйесінің жұп мүшесі.
- Біркелкілік заңы — бір белгісі бойынша ерекшеленетін гомозиготалы ата-аналарды будандастырғанда бірінші ұрпақтың бәрі біркелкі болады.
В
- Вазопрессин (антидиурездік гормон) — бүйректе судың кері сіңуін реттейтін гипоталамустың пептидтік гормоны.
- Вакуоль — цитоплазмадағы мембранамен шектелген қуыс; өсімдіктерде жасуша шырынына толы болып, тургор тудырады.
- Вегетативті жүйке жүйесі — ішкі мүшелердің жұмысын сананың қатысуынсыз басқаратын жүйке жүйесінің бөлімі.
- Вегетативтік көбею — өсімдіктердің вегетативтік мүшелерінің бөліктерімен немесе олардың арнайы түрөзгерістерімен жыныссыз көбею тәсілі.
- Вектор — гендік инженерияда генді жасушаға тасымалдау үшін пайдаланылатын жасанды генетикалық құрылым (плазмида не вирус негізінде).
- Веналар — қанды мүшелерден жүрекке апаратын қан тамырлары.
- Вестибулалық аппарат — ішкі құлақта орналасқан тепе-теңдік мүшесі.
- Вирус — тек иесі-жасушаның ішінде ғана көбейе алатын тіршіліктің жасушасыз формасы.
- Вирусология — вирустарды, олардың құрылысын, генетикасы мен қасиеттерін зерттейтін ғылым.
Г
- Газ алмасу — ағза мен қоршаған орта арасындағы газдардың (оттек пен көмірқышқыл газының) алмасуы.
- Гаймор қуысы — бет бөлігі сүйегіндегі, мұрын жолына ашылатын жоғарғы жақсүйек қуысы.
- Гамета — жынысты көбеюді қамтамасыз ететін мамандандырылған жыныс жасушасы.
- Гаметогенез — жыныс бездерінде жыныс жасушаларының (гаметалардың) түзіліп, пісіп-жетілу үдерісі.
- Гаметофит — өсімдіктердің тіршілік циклындағы спорадан дамитын жынысты (гаплоидты) ұрпақ.
- Ганглий (жүйке түйіні) — орталық жүйке жүйесінен тыс орналасқан, дәнекер ұлпалы қабықпен қоршалған нейрон денелерінің шоғыры.
- Гаплоидты — хромосомалардың дара жиынтығы (n) бар.
- Гаструла — гаструляция кезеңіндегі көпжасушалы жануарлардың екі не үш қабатты ұрығы.
- Гаструляция — ұрықта алғашқы ұрық жапырақшаларының (эктодерма мен энтодерманың) қалыптасу үдерісі.
- Гемоглобин — газдарды тасымалдау қызметін атқаратын, эритроциттердің құрамындағы темірі бар күрделі нәруыз.
- Гемодиализ — бүйрек жеткіліксіздігі кезінде «жасанды бүйрек» аппаратымен қанды бүйректен тыс тазарту әдісі.
- Гемодилюция — плазма көлемінің артуынан эритроциттер шоғырының азаюымен сипатталатын қанның сұйылуы.
- Гемолимфа — көптеген омыртқасыз жануарлардың тұйықталмаған қанайналым жүйесінде тамырлар мен дене қуыстарында айналатын сұйық орта.
- Гемопоэз — қан жасушаларының түзіліп, даму физиологиялық үдерісі.
- Гемосорбция — қандағы уыттарды арнайы сорбенттің бетіне жинау арқылы қанды тазарту әдісі.
- Гемофилия — қанның ұюының бұзылуынан туындайтын, қан кетудің жоғарылауымен көрінетін тұқым қуалайтын ауру.
- Гемофильтрация — қанды өткізгіштігі жоғары мембраналар арқылы өткізу жолымен тазарту әдісі.
- Ген — нәруыздың немесе РНҚ-ның құрылымын кодтайтын ДНҚ учаскесі — тұқым қуалаушылықтың қарапайым бірлігі.
- Гендер дрейфі — саны шағын популяцияларда аллельдер жиілігінің кездейсоқ әрі бағытсыз ауытқуы.
- Гендердің тіркесуі — бір хромосомада орналасқан гендердің бірге тұқым қуалауы.
- Гендік инженерия — табиғатта кездеспейтін жаңа гендік үйлесімдер жасауға арналған молекулалық биология әдістері.
- Генеалогиялық әдіс — шежіре кестелерін құрып, талдауға негізделген адам тұқым қуалаушылығын зерттеу әдісі.
- Генетика — тірі ағзалардың тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігінің заңдылықтарын зерттейтін биология ғылымы.
- Генетикалық код — тұқым қуалау ақпаратын нуклеин қышқылдарында нуклеотидтер тізбегі түрінде жазудың бірыңғай жүйесі.
- Геном — белгілі бір түр ағзаларының гаплоидты хромосома жиынтығындағы гендердің толық жиынтығы.
- Генотип — ағза жасушаларындағы ата-анадан алынған барлық геннің жеке жиынтығы.
- Генофонд — осы популяция немесе түр дараларындағы гендердің барлық нұсқасының жиынтығы.
- Гермафродитизм — бір дарада жұмыс істейтін аталық және аналық жыныс мүшелерінің болуы.
- Гетерогаметалық — жыныстардың бірінде әртүрлі жыныс хромосомаларының (XY немесе XO) болуы; ол әртүрлі типті гаметалардың түзілуін айқындайды.
- Гетерозигота — гомологты хромосомалары бір геннің әртүрлі аллельдерін алып жүретін дара немесе жасуша.
- Гетерозис — бірінші ұрпақ будандарының өміршеңдігі мен өнімділігі бойынша екі ата-аналық формадан да асып түсуі.
- Гетерополисахаридтер — молекуласы моносахарид қалдықтарының әртүрлі түрінен құралған күрделі көмірсулар.
- Гетеротрофтар — көміртек көзі ретінде дайын органикалық заттармен қоректенетін ағзалар.
- Гибридологиялық әдіс — балама белгілері бар дараларды будандастырып, олардың ұрпағын талдауға негізделген генетика әдісі.
- Гипергликемия — қан сарысуындағы глюкозаның шамадан тыс көп болуы; көбіне қант диабетімен қатар жүреді.
- Гипоталамус — вегетативті қызметтер мен гомеостазды реттеудің жоғары орталығы болып табылатын аралық ми бөлімі.
- Гипофиз — бас мидың түбінде орналасқан, гормондары басқа ішкі секреция бездерінің жұмысын басқаратын без.
- Гликоген — жануарлар мен адамдағы негізгі қор көмірсуы болып саналатын тармақталған полисахарид.
- Гликолиз — тыныс алудың оттексіз кезеңі: глюкозаның пирожүзім қышқылына дейін ыдырап, екі молекула АТФ түзілуі.
- Гликолипидтер — құрамында көмірсу бөлігі бар, жасуша мембраналарының құрамына кіретін күрделі липидтер.
- Гольджи аппараты — заттар жинақталып, көпіршіктерге оралатын және лизосомалар түзілетін мембраналық цистерналар шоғыры.
- Гомеостаз — биологиялық жүйелердің ішкі ортасы мен қасиеттерінің динамикалық тұрақтылығын сақтау қабілеті.
- Гомозигота — гомологты хромосомалары бір геннің бірдей аллельдерін алып жүретін диплоидты ағза немесе жасуша.
- Гомология — әртүрлі түрлердегі мүшелердің немесе құрылымдардың шығу тегінің ортақтығынан туындайтын ұқсастығы.
- Гомологты мүшелер — шығу тегі ортақ әрі құрылысы ұқсас, бірақ әртүрлі қызмет атқара алатын мүшелер.
- Гомологты хромосомалар — диплоидты жасушаның құрылысы ұқсас әрі гендер жиынтығы бірдей хромосомалар жұбы.
- Гомополисахаридтер — бірдей моносахарид буындарының көп рет қайталануынан құралған полисахаридтер.
- Гормондар — мамандандырылған жасушалар түзетін, мүшелер мен ұлпалардың қызметін реттейтін биологиялық белсенді заттар.
- Граналар — хлоропластағы тилакоидтардан құралған, фотосинтездің жарық фазасы жүретін диск тәрізді бумалар.
- Гуморальдық реттелу — ағзадағы тіршілік үдерістерін гормондар мен алмасу өнімдері арқылы сұйық орталар арқылы үйлестіру.
Д
- Дальтонизм — кейбір түстерді ажырата алмаудың тұқым қуалайтын түрі; белгі X-хромосомамен тіркескен.
- Даражынысты өсімдіктер — аталық және аналық гүлдері бір дарада дамитын өсімдік түрлері.
- Даун синдромы — хромосомалардың 21-жұбы бойынша трисомиядан туындайтын тұқым қуалайтын ауру.
- Дәнекер ұлпа — жасушааралық заты жақсы дамыған ұлпа: қан, лимфа, сүйек, шеміршек, май ұлпасы.
- Дәрумендер — тіршілік әрекеті үшін аз мөлшерде қажет, химиялық табиғаты әртүрлі төмен молекулалы органикалық заттар.
- Дегенерация — ұйымдасудың эволюциялық қарапайымдануы; көбіне паразиттік не отырықшы тіршілікке көшкенде байқалады.
- Дезинфекция — жұқпалы аурулардың қоздырғыштарын сыртқы ортада жою жөніндегі шаралар кешені.
- Делеция — хромосоманың бір бөлігінің жоғалуымен сипатталатын хромосомалық мутация түрі.
- Дендрит — импульсті жасуша денесіне қарай өткізетін нейронның қысқа тармақталған өсіндісі.
- Дерма — тамырлар, бездер, рецепторлар және шаш түбірлері орналасқан терінің ішкі қабаты.
- Дернәсіл — дамуы тікелей емес жануарлардың ересек формадан ерекшеленетін, дербес даму сатысы.
- Диализ — жартылай өткізгіш мембрананың көмегімен ерітінділерді төмен молекулалы қоспалардан тазарту.
- Дивергенция — эволюция барысында туыс ағзалардың әртүрлі жағдайға бейімделуі кезінде белгілерінің ажырауы.
- Дигибридті будандастыру — балама белгілердің екі жұбы бойынша ерекшеленетін дараларды будандастыру.
- Диплоидты — дене жасушаларына тән қос хромосома жиынтығы (2n) бар.
- Дискретті — үзік-үзік, жеке оқшауланған бөлшектерден немесе элементтерден тұратын.
- Дифференциация — даму барысында жасушалар арасында құрылымдық және қызметтік айырмашылықтардың пайда болу үдерісі.
- Диффузия — бір заттың молекулаларының екіншісіне концентрация градиенті бойынша өздігінен таралуы.
- ДНҚ (дезоксирибонуклеин қышқылы) — тұқым қуалау ақпаратының сақталуы мен берілуін қамтамасыз ететін биологиялық полимер.
- Дің жасушалары — шектеусіз бөлініп, ұлпалардың мамандандырылған жасушаларына айнала алатын жіктелмеген жасушалар.
Е
- Егіздер — әдетте бір төл туатын түрлерде бір анадан бір мезгілде дерлік туған екі не одан көп ұрпақ.
- Екінші реттік жыныс белгілері — жыныстық жетілу кезеңінде дамитын, бір жынысты екіншісінен ажырататын анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктер.
- Екінші реттік зәр — алғашқы зәрден су мен қажетті заттар кері сіңгеннен кейін түзілетін зәр.
- Екінші сигналдық жүйе — тек адамға ғана тән сөз сигналдары мен ұғымдарының жүйесі.
Ж
- Жабық тұқымдылар — тұқымы жемістің ішінде дамитын гүлді өсімдіктер.
- Жақыннан көргіштік — сәулелердің тор қабықтың алдында жинақталуынан алыстағы заттарды айқын көре алмаумен сипатталатын көру кемістігі.
- Жасанды сұрыптау — адамның әрі қарай көбейту үшін қажетті белгілері бар дараларды мақсатты таңдауы.
- Жастық шақ — адамның жеке дамуындағы жасөспірімдік пен кемелдік арасындағы кезең (шамамен 17–21 жас).
- Жасуша — тірі жүйелердің құрылысының, қызметінің және көбеюінің қарапайым бірлігі.
- Жасуша қабырғасы — жасушаның берік сыртқы қабығы: өсімдіктерде жасұнықтан, саңырауқұлақтарда хитиннен, бактерияларда муреиннен тұрады.
- Жасуша қосындылары — қор заттары немесе алмасудың соңғы өнімдері болып табылатын цитоплазманың уақытша құрамдастары.
- Жасушалық тыныс алу — жасушада органикалық қосылыстардың көмірқышқыл газы мен суға дейін ыдырауының көп сатылы биохимиялық үдерісі.
- Жасушалық цикл — жасушаның түзілген сәтінен келесі бөлінуіне немесе өліміне дейінгі кезеңі.
- Жасуша мембранасы — жасуша ішіндегіні бөліп тұратын және зат алмасуды реттейтін, нәруыздары бар қос липид қабаты.
- Жасұнық (целлюлоза) — өсімдік жасушасы қабырғасының талшықты құрылымдық полисахариді.
- Жатыр — ұрық дамитын аналық жыныс жүйесінің бұлшықетті мүшесі.
- Желбезектер — су жануарларының су ортасында газ алмасуын қамтамасыз ететін мамандандырылған тыныс алу мүшелері.
- Жорғалаушылар — терісі құрғақ әрі қабыршақты, құрлықта жұмыртқа салып көбейетін құрлық омыртқалылары.
- Жұлын — омыртқа жотасының өзегінде орналасқан орталық жүйке жүйесінің бөлімі.
- Жұмыртқа жасушасы — ұрықтанғаннан немесе партеногенезден кейін жаңа ағзаға бастама беретін ірі аналық жыныс жасушасы (гамета).
- Жүктілік — сүтқоректілердің аналықтары мен әйелдердің ұрықты жатырда көтеру физиологиялық үдерісі.
- Жүрек — ырғақты жиырылуы қанды тамырлар бойымен айдайтын қуыс бұлшықетті мүше.
- Жыныспен тіркескен тұқым қуалау — гендері жыныс хромосомаларында орналасқан белгілердің тұқым қуалауы.
- Жыныссыз көбею — жыныс жасушалары түзілмей әрі жыныстық үдеріссіз жүретін ағзалардың көбеюі.
- Жынысты көбею — гаметалар түзіліп, екі ата-ананың тұқым қуалау материалы қосылу арқылы жүретін көбею.
- Жыныс хромосомалары — аталық пен аналықта әртүрлі болатын және дараның жынысын анықтайтын хромосомалар жұбы.
- Жыртқыштық — бір түрдің даралары екінші түрдің дараларын аулап, өлтіріп жейтін қатынас түрі.
З
- Заттар айналымы — тірі және өлі табиғат арасындағы химиялық элементтердің тұрақты алмасуы.
- Зигота — аталық және аналық гаметалардың қосылуынан түзілетін жасуша; жаңа ағзаның бастамасы.
И
- Идиоадаптация — ұйымдасудың жалпы деңгейін көтермей, нақты жағдайға бейімделудің жеке эволюциялық жолы.
- Иммерсиялық май — ажыратымдылықты арттыру үшін микроскоп объективі мен препараттың арасына тамызылатын оптикалық сұйықтық.
- Иммунитет — ағзаның өз тұтастығын генетикалық жат денелер мен қоздырғыштардан қорғау қабілеті.
- Инбридинг — жақын туыс дараларды шағылыстыру; қажетті белгілерді бекітеді, бірақ ұрпақтың өміршеңдігін төмендетеді.
- Ингибитор — химиялық және ферменттік реакциялардың жылдамдығын төмендететін немесе оларды тоқтататын зат.
- Инстинкт — генетикалық тұрғыдан қаланған шартсыз рефлекстер мен мінез-құлық актілерінің күрделі тізбегі.
- Инсулин — қандағы глюкоза деңгейін төмендететін ұйқы безінің гормоны.
- Интерфаза — бөліністер арасындағы жасушалық цикл кезеңі: жасуша өседі, зат жинайды және ДНҚ-сын екі еселейді.
- Интерферон — вирустың енуіне жауап ретінде жасушалар түзетін қорғаныш нәруызы.
- Интрон — сплайсинг кезінде қиылып тасталатын эукариот генінің кодтамайтын учаскесі.
- Инфекция — ағзаға ауру тудырғыш микробтардың жұғып, дерттік үдерістің дамуы.
К
- Камбий — өсімдіктің сабағы мен тамырының жуандап өсуін қамтамасыз ететін түзуші ұлпа (меристема) жасушаларының қабаты.
- Капиллярлар — қан мен ұлпалар арасында газ және зат алмасуды қамтамасыз ететін ең ұсақ қан тамырлары.
- Кариограмма — жасушаның толық хромосома жиынтығының (кариотиптің) жүйеленген кескіні.
- Кариокинез — цитоплазма бөлінбей жүретін жасуша ядросының бөлінуі.
- Кариотип — осы түрге тән толық хромосома жиынтығының морфологиялық белгілерінің жиынтығы.
- Катализатор — химиялық реакцияның жылдамдығын өзгертетін, бірақ реакция аяқталғанда өзгеріссіз қалатын зат.
- Кезеген жүйке — ішкі мүшелердің көпшілігінің жұмысын реттейтін бас ми жүйкелерінің оныншы жұбы.
- Кеңірдек — көмей мен бронхылардың арасындағы, қабырғасын шеміршекті жарты сақиналар ұстап тұратын тыныс алу түтігі.
- Кеңірдек шығыңқысы — ер адамдарда мойынның алдыңғы бетінде көмейдің қалқанша шеміршегінен түзілген дөңес.
- Кері сіңу (реабсорбция) — алғашқы зәрден су мен ағзаға қажет заттардың қанға кері сіңуі.
- Кибернетика — күрделі жүйелердегі басқару және ақпарат беру үдерістерінің жалпы заңдылықтары туралы ғылым.
- Кладограмма — эволюциялық топтар арасындағы туыстық байланыстарды көрсететін ағаш тәрізді сұлба.
- Клон — ортақ бастамадан жыныссыз жолмен алынған, генетикалық біркелкі жасушалар не ағзалар тобы.
- Клондау — генетикалық бірдей ағзаларды немесе ДНҚ молекулаларын жасанды жолмен алу.
- Кодоминанттылық — гетерозиготада екі аллельдің де толық көрініс беретін аллельді гендердің әрекеттесу түрі.
- Кодон (триплет) — нуклеин қышқылы молекуласындағы бір аминқышқылын кодтайтын үш нуклеотид.
- Комплементарлық — молекулалардың немесе олардың учаскелерінің таңдамалы байланысуын қамтамасыз ететін өзара кеңістіктік сәйкестігі.
- Конвергенция — ұқсас жағдайда тіршілік ететін туыс емес ағзаларда ұқсас белгілердің тәуелсіз пайда болуы.
- Консументтер — дайын органикалық затпен қоректенетін тұтынушы ағзалар (жануарлар).
- Көбею — ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ете отырып, тірі жүйелердің өзіне ұқсастарды дүниеге әкелу қасиеті.
- Көздің аккомодациясы — бейнені тор қабыққа түсіру арқылы көздің әртүрлі қашықтықтағы заттарды айқын көруге бейімделуі.
- Көздің бейімделуі — көздің жарықтың өзгеріп отыратын жағдайына бейімделуі.
- Көкет — кеуде мен құрсақ қуысын бөліп тұратын, тыныс алу қозғалыстарына қатысатын күмбез тәрізді бұлшықет.
- Көмей — жұтқыншақ пен кеңірдектің арасында орналасқан, дауыс байламдары бар тыныс жолдарының бөлімі.
- Көмірсулар — энергетикалық, құрылымдық және қор жинау қызметін атқаратын органикалық қосылыстар (қанттар).
- Кребс циклі — митохондрияда жүретін жасушалық тыныс алудың оттекті кезеңі; онда заттар көмірқышқыл газына дейін тотығып, энергия жинақталады.
- Кроссинговер — мейоздың бірінші бөлінуінің профазасында гомологты хромосомалардың учаскелерімен алмасуы.
- Ксилема — су мен минералды тұздардың жоғары бағытта тасымалдануын қамтамасыз ететін тамырлы өсімдіктердің негізгі су өткізгіш ұлпасы.
Қ
- Қалқанша без — мойында орналасқан, тироксин түзетін ішкі секреция безі; йод жетіспегенде жемсау дамиды.
- Қанның ұюы — қорғаныш реакциясы: плазманың еритін нәруызы тромб түзетін фибрин жіпшелеріне айналады.
- Қан плазмасы — жасушалары қалқып жүретін, нәруыздары, тұздары мен қоректік заттары еріген қанның сұйық бөлігі.
- Қант диабеті — инсулиннің жетіспеуінен және қандағы глюкозаның тұрақты жоғарылауынан туындайтын ауру.
- Қан тобы — эритроциттердегі антигендердің және плазмадағы антиденелердің құрамы бойынша ажыратылатын, тұқым қуалайтын қан түрлері.
- Қаңқа — дененің тірегін және ішкі мүшелердің қорғанысын түзетін сүйектердің, шеміршектердің және байламдардың жиынтығы.
- Қарапайымдар — біржасушалы эукариот жануар ағзалары.
- Қартаю — ағзаның бейімделу мүмкіндіктерін төмендететін, жасқа байланысты заңдылықты бұзылу үдерісі.
- Қозғаушы сұрыпталу — орта жағдайлары бағытты өзгергенде белгінің орташа мәнін ығыстыратын табиғи сұрыпталу формасы.
- Қозғыштық — тірі жасушалардың сыртқы тітіркендіргішті қабылдап, оған қозу реакциясымен жауап беру қабілеті.
- Қозу — тірі ұлпаның тітіркенуге жауап беруінің арнайы белсенділікпен көрінетін физиологиялық үдерісі.
- Қолқа — омыртқалы жануарлар мен адамның қанайналым жүйесіндегі басты әрі ең ірі артерия.
- Қоректік деңгей — ағзаның қоректік тізбекте алатын орны.
- Қоректік тізбек — әрбір алдыңғысы келесісіне қорек болатын ағзалар қатары.
- Қорық — шаруашылық әрекетіне толық тыйым салынған ерекше қорғалатын табиғи аумақ.
- Қорықша — белгілі бір түрлерді сақтау үшін шаруашылық әрекеті уақытша шектелген қорғалатын табиғи аумақ.
- Қосарланып ұрықтану — гүлді өсімдіктерде бір спермийдің жұмыртқа жасушасымен, екіншісінің орталық ядромен қосылатын жыныстық үдерісі.
- Қосүйлі өсімдіктер — аталық және аналық гүлдері әртүрлі дарада дамитын өсімдік түрлері.
- Құрылымдық гендер — нәруыздардың бірінші реттік құрылымын тікелей кодтайтын ДНҚ учаскелері.
- Қызыл кітап — қорғауды қажет ететін сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлердің ресми тізімі.
- Қыналар — саңырауқұлақ пен балдырдың бірге тіршілік етуінен түзілген кешенді симбиоз ағзалары.
- Қырықжапырақтар — тамыры, сабағы және вайя деп аталатын ірі жапырақтары бар жоғары сатыдағы спора арқылы көбейетін өсімдіктер.
Л
- Лейкопласттар — қоректік заттарды жинақтау қызметін атқаратын өсімдіктердің түссіз пластидтері.
- Лейкоциттер — қозғала алатын және фагоцитозға қабілетті ақ қан жасушалары; ағзаның қорғанысын қамтамасыз етеді.
- Лигнин — өсімдік жасушасының қабырғасын сүректендіретін күрделі полимер зат.
- Лизис — ферменттердің немесе басқа бұзушы агенттердің әсерінен жасушаның еріп, ішіндегісі шығып бұзылуы.
- Лизосома — заттар мен жасушаның ескірген құрылымдарын ыдырататын, құрамында ас қорыту ферменттері бар мембраналық көпіршік.
- Лимфа — ұлпалардан лимфа тамырлары арқылы ағып, қанға қайта құятын түссіз сұйықтық.
- Липидтер — барлық жасуша мембранасының құрамына кіретін гидрофобты майлар мен май тәрізді органикалық заттар.
- Локус — хромосоманың белгілі бір ген орналасқан учаскесі.
М
- Май қышқылдары — липидтердің құрамына кіретін бір негізді органикалық карбон қышқылдары.
- Майлар — үш атомды спирт глицерин мен жоғары май қышқылдарының күрделі эфирлері.
- Макроэволюция — ірі топтардың — туыстардың, тұқымдастардың, кластардың, типтердің пайда болуына әкелетін эволюциялық өзгерістер.
- Макроэргиялық байланыстар — үзілу энергиясы жоғары химиялық байланыстар; АТФ молекуласына тән.
- Маскүнемдік — спирттік ішімдікті жүйелі ішуден және психикалық тәуелділіктен туындайтын созылмалы ауру.
- Матрица — жаңа молекуланың комплементарлы синтезделуіне үлгі болатын полинуклеотид тізбегі.
- Медиатор — жүйке импульсінің синапс арқылы берілуін қамтамасыз ететін зат.
- Мезодерма — көпжасушалы жануарлардың эктодерма мен энтодерманың арасында қаланатын ортаңғы ұрық жапырақшасы.
- Мейоз — хромосома санының екі есе азаюына және гаплоидты гаметалардың түзілуіне әкелетін редукциялық жасуша бөлінуі.
- Меланин — ағзаны ультракүлгін сәулеленуден қорғайтын терінің, шаштың және нұрлы қабықтың қою пигменті.
- Меристема — жасушалары үнемі бөліну қабілетін сақтайтын өсімдіктердің түзуші ұлпасы.
- Метаболизм (зат алмасу) — ағзадағы заттар мен энергияның химиялық түрлену үдерістерінің жиынтығы.
- Метаморфоз — даму барысында ағзаның терең түрленуі (дернәсіл — қуыршақ — ересек жәндік).
- Метафаза — хромосомалардың экватор жазықтығына тізілетін жасуша бөлінуінің сатысы.
- Механорецепторлар — механикалық әсерді қабылдап, оны жүйке импульсіне айналдыратын сезгіш құрылымдар.
- Микориза — саңырауқұлақтың өсімдік тамырымен өзара тиімді бірге тіршілік етуі.
- Микроағзалар — тек микроскоппен ғана көрінетін, көбіне біржасушалы микроскопиялық тірі ағзалар.
- Микротүтікшелер — эукариот жасушалары цитоқаңқасының қуыс цилиндр пішінді нәруыз құрылымдары.
- Микрофиламенттер — цитоплазманың қозғалыс қызметін қамтамасыз ететін актиннен тұратын жіңішке нәруыз жіпшелері.
- Микроэволюция — түр ішіндегі, жаңа популяциялар мен түрлердің түзілуіне әкелетін эволюциялық өзгерістер.
- Мимикрия — қорғанысы жоқ ағзаның қорғанған түрлерге немесе орта нысандарына сырттай еліктей ұқсауы.
- Миозин — бұлшықет талшықтарының негізгі жиырылғыш нәруыздарының бірі.
- Миофибрилдер — бұлшықет жасушаларының цитоплазмасындағы мамандандырылған жиырылғыш жіпшелер.
- Ми сыңарларының қыртысы — бас мидың сұр затының сыртқы қабаты — жоғары жүйке әрекетінің орталығы.
- Митоз — хромосома саны тұрақты сақталатын эукариоттардың дене жасушаларының тікелей емес бөлінуі.
- Митохондрия — кристалары бар, тыныс алудың оттекті кезеңі жүретін және АТФ түзілетін қосмембраналы органоид.
- Мицелий (саңырауқұлақ жіпшесі) — жіңішке жіпшелердің — гифалардың өрілуінен түзілген саңырауқұлақ денесі.
- Мишық — қозғалысты үйлестіруге, тепе-теңдікке және бұлшықет тонусына жауап беретін бас ми бөлімі.
- Модификация — сыртқы орта факторларының әсерінен фенотиптің тұқым қуаламайтын өзгеруі.
- Мономер — қайталанатын буындарынан полимер молекуласы құралатын қарапайым зат.
- Муреин — бактериялардың қатты жасуша қабырғасын түзетін тірек пептидогликан.
- Мутаген — мутациялардың пайда болу жиілігін арттыратын химиялық немесе физикалық агент.
- Мутация — жасушаның генетикалық материалының ұрпаққа берілетін тұрақты әрі кенет өзгеруі.
- Мутуализм — екі түрдің де өзара пайда көретін және бірінсіз бірі тіршілік ете алмайтын симбиоз түрі.
- Мүше — белгілі бір құрылысы мен орны бар және өз қызметін атқаратын ағзаның бөлігі.
- Мүшелер аппараты — ағзада бірлескен ортақ қызмет атқаратын мүшелердің жиынтығы.
- Мүшелер жүйесі — ағзада ортақ қызметті бірлесіп атқаратын мүшелер тобы.
Н
- Нәруыздар — мономері аминқышқылдар болатын біркелкі емес биологиялық полимерлер.
- Нәруыздардың денатурациясы — сыртқы факторлардың әсерінен нәруыз молекуласының бірегей кеңістіктік құрылымының бұзылуы.
- Нейроглия — нейрондарды қорғауды және қоректендіруді қамтамасыз ететін жүйке ұлпасының қосалқы жасушаларының жиынтығы.
- Нейрон — жүйке импульсін тудырып, өткізе алатын мамандандырылған жүйке жасушасы.
- Нейрула — жүйке түтігі қаланатын ұрық дамуының сатысы.
- Нефрон — бүйректің құрылымдық және қызметтік бірлігі: тамыр шумағы бар қапшық және өзекшелер жүйесі.
- Нуклеин қышқылдары — тұқым қуалау ақпаратының сақталуы мен жүзеге асуын қамтамасыз ететін табиғи жоғары молекулалы полимерлер (ДНҚ, РНҚ).
- Нуклеоид — цитоплазмадан мембранамен бөлінбеген прокариоттардың сақина тәрізді ДНҚ молекуласы.
- Нуклеотидтер — нуклеин қышқылдарының мономері болып табылатын фосфорланған нуклеозидтер.
О
- Овуляция — піскен жұмыртқа жасушасының аналық бездің фолликуласынан дене қуысына шығуы.
- Оқшаулану — даралар арасындағы еркін шағылысудың шектелуі не болмауы; популяциялардың генетикалық даралануына әкеледі.
- Омыртқасыздар — ішкі осьтік қаңқасы (омыртқасы) жоқ жануарлардың көп санды жинақ тобы.
- Онтогенез — ағзаның зигота түзілуінен өмірінің соңына дейінгі жеке дамуы.
- Оперон — промотордан, оператордан және құрылымдық гендерден тұратын прокариот геномының қызметтік бірлігі.
- Органогенез — онтогенезде мүше бастамаларының түзіліп, жіктелу үдерісі.
- Органоидтар — өмірлік маңызы бар қызмет атқаратын жасушаның тұрақты мамандандырылған құрылымдары.
- Осмос — еріткіштің жартылай өткізгіш мембрана арқылы концентрациясы жоғары ерітінді жағына бір бағытта өтуі.
- Отряд — жануарлардың туыс тұқымдастарын біріктіретін жүйелік топ.
Ө
- Өзгергіштік — ағзалардың жаңа белгілерге ие болу және түр шегінде әртүрлі формада болу қасиеті.
- Өкпе — бронхиолалар мен капиллярлармен өрілген альвеолалардан түзілген жұп тыныс алу мүшесі.
- Өт — майларды ұсақ тамшыларға ыдыратып, ас қорыту ферменттерінің әсерін күшейтетін бауыр сөлі.
П
- Палеонтология — өткен геологиялық дәуірлердің қазба ағзалары туралы ғылым.
- Паразитизм — бір ағзаның екіншісінің есебінен тіршілік етіп, оған зиян келтіретін бірге тіршілік ету түрі.
- Партеногенез — ұрықтанбаған жұмыртқа жасушасынан жаңа ағзаның дамуы.
- Перистальтика — ас қорыту жолы қабырғаларының тағамды ілгері жылжытатын толқын тәрізді жиырылуы.
- Пиноцитоз — жасушаның құрамында еріген заттары бар сұйықтық тамшыларын жұтуы.
- Плазмолиз — жасуша су жоғалтқанда цитоплазманың жасуша қабырғасынан ажырауы.
- Пластидтер — өсімдік жасушасының қосмембраналы органоидтары: хлоропластар, хромопластар және лейкопласттар.
- Полимер — қайталанатын көптеген буыннан — мономерлерден құралған ірі молекула.
- Полиплоидия — ағза жасушаларындағы хромосома санының еселеніп артуы.
- Популяция — ортақ аумақты ұзақ мекендейтін және өзара еркін шағылысатын бір түр дараларының жиынтығы.
- Продуценттер — бейорганикалық заттан органикалық зат жасайтын ағзалар (өсімдіктер, цианобактериялар).
- Прокариоттар — қалыптасқан ядросы және мембраналық органоидтары жоқ біржасушалы ядроға дейінгі ағзалар.
- Промотор — транскрипцияны бастау үшін РНҚ-полимераза жалғанатын ДНҚ-ның реттеуші учаскесі.
- Профаза — жасуша бөлінуінің алғашқы сатысы: хромосомалар спиральданады, ядро қабығы бұзылады, бөліну ұршығы қалыптасады.
- Процессинг — эукариоттарда алғашқы РНҚ транскриптінің піскен қызметтік формаға жетілу реакцияларының жиынтығы.
Р
- Реакция нормасы — бір генотип кезінде белгінің өзгере алатын шектері.
- Регенерация — ағзалардың жоғалған немесе зақымдалған ұлпаларын, мүшелерін және дене бөліктерін қалпына келтіру қабілеті.
- Редуценттер — органикалық қалдықтарды минералды заттарға дейін ыдырататын ағзалар (шіріту бактериялары, саңырауқұлақтар).
- Репарация — зақымдалған ДНҚ молекуласының бастапқы құрылымын қалпына келтірудің жасушаішілік үдерісі.
- Репликация — жасуша бөлінер алдында ДНҚ молекуласының екі еселенуі; әр жаңа молекулада бір ескі және бір жаңа тізбек болады.
- Репродуктивтік әлеует — шектеуші факторлар болмағанда популяция санының теориялық тұрғыда мүмкін өсімі.
- Рефлекс — жүйке жүйесінің қатысуымен жүзеге асатын ағзаның тітіркенуге жауап реакциясы.
- Рефлекторлық доға — жүйке импульсінің рецептордан жұмысшы мүшеге дейін өтетін жолы.
- Рецептор — тітіркенуді қабылдап, оны жүйке импульсіне айналдыратын сезгіш жүйке ұшы немесе арнайы жасуша.
- Рецессивті белгі — басым белгімен басылатын және тек гомозиготалы дараларда ғана көрінетін белгі.
- Рибосомалар — рРНҚ мен нәруыздардан тұратын, трансляцияны (нәруыз биосинтезін) жүзеге асыратын мембранасыз органоидтар.
- РНҚ (рибонуклеин қышқылы) — тұқым қуалау ақпаратын тасымалдауға және нәруыз синтезіне қатысатын бір тізбекті нуклеотид полимері; ақпараттық, тасымалдаушы және рибосомалық түрлері болады.
- Рудименттер — эволюция барысында бұрынғы маңызын жоғалтқан, толық дамымаған мүшелер.
С
- Саңырауқұлақтар — дайын органикалық заттармен қоректенетін ағзалар дүниесі; жасуша қабырғасында хитин, қор заты — гликоген болады.
- Сапротрофтар — өлі органикалық қалдықтармен қоректенетін ағзалар.
- Сәйкестендіру — зерттелетін биологиялық нысанның белгілі жүйелік баламасына сәйкестігін анықтау.
- Селекция — өсімдік сорттарын, мал тұқымдарын және микроағзалар штаммдарын шығару әрі жақсарту әдістері туралы ғылым.
- Симбиоз — әртүрлі түрдегі ағзалардың кемінде біреуіне пайдалы бірге тіршілік етуі.
- Синапс — медиаторлардың көмегімен жүйке импульсін беруге қызмет ететін жасушалар арасындағы мамандандырылған түйісу.
- Сорт — адам жасаған, шаруашылық үшін қажетті белгілері бар бір түрдегі мәдени өсімдіктер тобы.
- Сперматозоид — аталық жыныс жасушасы — ұсақ, қозғалғыш, қоректік зат қоры аз.
- Спора — жаңа ағза дамитын, жыныссыз көбеюдің мамандандырылған жасушасы.
- Спорофит — споралар түзетін өсімдіктердің жыныссыз (диплоидты) ұрпағы.
- Сукцессия — бір аумақта бір қоғамдастықтың екіншісімен біртіндеп әрі заңдылықты ауысуы.
- Сіңу — ыдыраған қоректік заттардың ас қорыту жолының қуысынан қанға және лимфаға өтуі.
- Сіңір — бұлшықетті сүйекке бекітетін дәнекер ұлпадан тұратын берік тартпа.
Т
- Табиғи сұрыпталу — ең бейімделген даралардың тірі қалуы мен басымырақ көбеюінің эволюциялық үдерісі.
- Таксон — биологиялық систематикадағы ағзалардың жасанды немесе табиғи тобы.
- Талдағыш (анализатор) — тітіркенуді қабылдап, өңдейтін рецепторлардан, өткізгіш жүйке жолдарынан және ми қыртысы аймағынан тұратын жүйе.
- Талдаушы будандастыру — генотипі белгісіз дараны оның генотипін анықтау үшін рецессивті гомозиготамен будандастыру.
- Тамыр қысымы — тамырдың құрамында тұздары бар суды сабаққа айдайтын күші.
- Тамыр соғысы — жүректің жиырылуынан туындайтын артерия қабырғаларының ырғақты тербелісі.
- Тәбет — ағзаның тамаққа физиологиялық қажеттілігімен байланысты жағымды сезім.
- Тәуелсіз тұқым қуалау заңы — әртүрлі жұп хромосомада жатқан белгілердің гендері бір-бірінен тәуелсіз тұқым қуалайды.
- Телофаза — жасуша бөлінуінің соңғы сатысы: полюстерде жаңа ядролар қалыптасып, хромосомалар жазылады.
- Темір бактериялары — темір қосылыстарын тотықтырып, оның оксидтерін жасуша бетіне жинайтын хемоавтотрофты бактериялар.
- Тер бездері — тер бөлетін тері бездері; бөліп шығаруға және жылу реттеуге қатысады.
- Терминатор — транскрипцияның аяқталу белгісі болып қызмет ететін ДНҚ-ның арнайы учаскесі.
- Тері — қорғаныш, бөліп шығару, тыныс алу және жылу реттеу қызметтерін атқаратын дененің сыртқы жабыны.
- Тип (систематикада) — туыс кластарды біріктіретін жануарлардың ірі жүйелік тобы.
- Тироксин — зат алмасуды және ағзаның өсуін жеделдететін қалқанша без гормоны.
- Тозаңдану — тозаң дәндерінің аталықтардан гүл аналығының аузына түсуі.
- Тотипотенттілік — жеке жасушаның белгілі бір жағдайда толыққанды көпжасушалы ағзаға айнала алу қабілеті.
- Транзиция — азоттық негіздің химиялық класы бойынша ұқсас негізбен алмасуынан туындайтын нүктелік мутация (пуриннің пуринмен, пиримидиннің пиримидинмен).
- Трансгенез — ағза геномына бөгде гендерді жасанды жолмен енгізу.
- Транскрипция — ДНҚ матрицасында РНҚ молекуласының ферменттік жолмен синтезделу үдерісі.
- Транслоказа — трансляция кезінде аРНҚ молекуласының рибосома бойымен жылжуын қамтамасыз ететін фермент.
- Трансляция — аРНҚ матрицасы бойынша рибосомада нәруыздың полипептид тізбегінің синтезделуі.
- Транспирация — өсімдіктің жер үсті мүшелерінің суды реттеліп буландыруы.
- Трансплантация — мүшелерді немесе ұлпаларды ауыстырып салу хирургиялық операциясы.
- Трисомия — үшінші артық гомологты хромосоманың пайда болуымен көрінетін геномдық мутация.
- Тромбоциттер — қанның ұюына қатысатын қан пластинкалары.
- Тургор — суға толған жасушаның серпімді күйі; өсімдіктің жұмсақ мүшелерінің пішінін қамтамасыз етеді.
- Туыс — жақын туыс түрлерді біріктіретін жүйелік топ.
- Тұқым — ұрықты және қоректік заттар қорын сақтайтын тұқымды өсімдіктердің көбею мүшесі.
- Тұқымдас — жақын туыстарды біріктіретін жүйелік топ.
- Тұқым қуалаушылық — ағзалардың құрылысы мен тіршілік әрекетінің белгілерін сақтап, ұрпағына беру қасиеті.
- Тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясы — гендердің хромосомаларда сызықты орналасатыны және солармен бірге тұқым қуалайтыны туралы ілім.
- Тұқым (мал тұқымы) — адам жасаған, пайдалы белгілері бекітілген бір түрдегі үй жануарларының тобы.
- Тұрақтандырушы сұрыпталу — орта жағдайы өзгермегенде белгінің орташа мәнін сақтайтын табиғи сұрыпталу формасы.
- Түйін — гүл аналығының тұқымбүрлерін қорғайтын төменгі кеңейген қуыс бөлігі.
- Түр — белгілері ұқсас әрі еркін шағылыса алатын дараларынан тұратын тірі табиғаттың негізгі құрылымдық және жүйелік бірлігі.
- Түрдің ареалы — осы түрдің өкілдері тұрақты мекендейтін белгілі бір құрлық немесе су аумағы.
- Түрдің генетикалық критерийі — түрдің оқшаулығын анықтайтын хромосомалық белгілердің (саны, пішіні, мөлшері) және көбею ерекшеліктерінің жиынтығы.
- Түр түзілу — арғы тек желісінің ажырауы арқылы жаңа түрлердің пайда болуының күрделі эволюциялық үдерісі.
- Түрішілік күрес — бір түрдің даралары арасында қорек, аумақ және жұбайлық серік үшін жүретін қатты күрес.
- Тыныс алу — оттектің келуін, заттардың биологиялық тотығуын және көмірқышқыл газының шығарылуын қамтамасыз ететін үдерістердің жиынтығы.
- Тіршілік үшін күрес — бір немесе әртүрлі түр даралары арасындағы, сондай-ақ сыртқы орта факторларымен болатын алуан түрлі күрделі қатынастардың жиынтығы.
- Тіршілік циклі — ағзаның зиготадан бастап жетіліп, жаңа ұрпаққа бастама беруге дейінгі даму кезеңі.
- Тітіркенгіштік — ағзаның қоршаған орта әсеріне өз әрекетін өзгертумен жауап беру қабілеті.
У
- Ультрасүзілу — қан плазмасының бүйрек сүзгісі арқылы сүзіліп, алғашқы зәрдің түзілу үдерісі.
- Унипорт — мембрана арқылы бір ғана заттың бір бағытта тасымалданатын жеңілдетілген диффузия тәсілі.
- Устьицалар — жапырақ терісіндегі екі тұйықтаушы жасушаның арасындағы саңылаулар; олар арқылы газ алмасу мен судың булануы жүреді.
- Уыттар (токсиндер) — биологиялық тектес улы заттар.
Ұ
- Ұйқы безі — аралас секреция безі: ішекке ас қорыту сөлін, ал қанға инсулин гормонын бөледі.
- Ұқсас (аналогты) мүшелер — шығу тегі әртүрлі, бірақ ұқсас қызмет атқаратын мүшелер (көбелектің қанаты мен құстың қанаты).
- Ұлпа — құрылысы мен шығу тегі ұқсас әрі ортақ қызмет атқаратын жасушалар тобы.
- Ұлттық парк — табиғатты қорғау реттелетін демалыс пен туризммен ұштасатын қорғалатын аумақ.
- Ұрпақ алмасуы — өсімдіктердің жынысты (гаметофит) және жыныссыз (спорофит) ұрпақтары кезектесіп келетін заңдылықты тіршілік циклі.
- Ұрықтану — гаметалардың қосылып, диплоидты жиынтықтың қалпына келуіне және зиготаның түзілуіне әкелетін үдеріс.
Ф
- Фагоцитоз — жасушаның қатты бөлшектерді, жасуша сынықтарын және микроағзаларды жұтып, қорытуы.
- Фенотип — генотип пен сыртқы ортаның әрекеттесуінен қалыптасқан ағзаның сыртқы және ішкі белгілерінің жиынтығы.
- Ферменттер — тірі жасушаларда биологиялық катализатор қызметін атқаратын, спецификалылығы жоғары нәруыздар.
- Фибрин — жіпшелері қан ұйындысының негізін түзетін ерімейтін нәруыз.
- Фикобилиндер — қызыл балдырлар мен цианобактериялардың қосалқы пигменттері.
- Филогенез — түрдің немесе ағзалар тобының тарихи дамуы.
- Филогенетикалық ағаш — таксондардың ортақ арғы тектен бастау алған туыстық байланыстары мен эволюциялық жолын көрсететін графикалық сұлба.
- Фитогормондар — өте төмен шоғырда өсімдіктердің физиологиялық үдерістерін реттейтін төмен молекулалы заттар.
- Флоэма — органикалық заттардың жапырақтардан тамырға қарай төмен ағуын қамтамасыз ететін өсімдіктердің өткізгіш ұлпасы.
- Фотопериодизм — ағзалардың жарық күн ұзақтығының өзгеруіне физиологиялық жауабы.
- Фотосинтез — хлорофилл сіңірген жарық энергиясы есебінен көмірқышқыл газы мен судан органикалық қосылыстардың түзілу үдерісі.
Х
- Хемосинтез — бейорганикалық заттардың тотығу энергиясы есебінен көмірқышқыл газы сіңірілетін автотрофты қоректену түрі.
- Хитин — буынаяқтылардың сыртқы қаңқасын және саңырауқұлақтардың жасуша қабырғасын түзетін, құрамында азоты бар полисахарид.
- Хлоропластар — фотосинтез жүретін эукариоттардың қосмембраналы пластидтері.
- Хлорофилл — жарық энергиясын сіңіретін хлоропластардың жасыл порфиринді пигменті.
- Холестерол — эукариот мембраналарының маңызды құрылымдық құрамдасы болып табылатын липофильді сақиналы спирт (стерин).
- Хордалылар — дамудың кемінде ерте сатыларында хордасы қаланатын жануарлар типі.
- Хроматида — хромосома репликацияланғанда түзілетін және центромерамен жалғасқан екі жіпшенің бірі.
- Хромопластар — жемістер мен күлте жапырақтарға түс беретін қызыл, қызғылт сары және сары пигментті пластидтер.
- Хромосомалар — ДНҚ мен нәруыздардан тұратын, гендердің тасымалдаушысы болып табылатын эукариот жасушасы ядросының құрылымдары.
Ц
- Центриоль — бөліну ұршығының түзілуіне қатысатын жануар жасушаларының мембранасыз органоиді.
- Центромера — әпкелі хроматидаларды жалғап тұратын және ұршық жіпшелері бекитін хромосоманың мамандандырылған учаскесі.
- Цианобактериялар — оттекті фотосинтезге қабілетті фототрофты прокариоттар тобы.
- Цитогенетика — тұқым қуалаушылықтың материалдық негіздерін жасуша мен хромосома деңгейінде зерттейтін генетика бөлімі.
- Цитокинез — хромосомалар ажырағаннан кейін жасуша бөлінуін аяқтайтын цитоплазманың бөлінуі.
- Цитология — жасушаның құрылысы, құрамы және қызметі туралы ғылым.
- Цитоплазма — органоидтар орналасқан және алмасу үдерістері жүретін жасушаның ішкі жартылай сұйық ортасы.
Ш
- Шар тәрізді нәруыздар — кеңістіктік құрылымы жинақы дөңгелек шумақ пішінді нәруыздар.
- Шартсыз рефлекс — түрдің барлық дарасында бірдей болатын, белгілі бір тітіркендіргішке туа бітті жауап.
- Шартты рефлекс — өмірлік тәжірибе негізінде қалыптасатын және бекітілмесе сөнетін жүре пайда болған жауап.
- Шектеуші фактор — оңтайлы шамадан ең көп ауытқып, ағзаның тіршілік әрекетін тежейтін орта факторы.
І
- Ішек — тағамның қорытылуы аяқталып, қоректік заттар сіңетін ас қорыту жолының бөлімі.
- Ішек бүрлері — аш ішектің кілегей қабығының сіңіру бетін көп есе арттыратын көп санды өсінділері.
- Ішкі секреция бездері — өзегі болмайтын және гормондарды тікелей қанға бөлетін бездер.
Э
- Эволюция — ағзалардың бейімделуімен және жаңа түрлердің түзілуімен қатар жүретін тірі табиғаттың қайтымсыз тарихи дамуы.
- Экзон — сплайсингтен кейін піскен аРНҚ құрамында сақталатын эукариот генінің кодтаушы учаскесі.
- Экзоцитоз — заттардың жасушадан мембраналық көпіршіктермен сыртқа шығарылуы.
- Экожүйе — зат алмасу мен энергия ағыны арқылы байланысқан ағзалар мен орта жағдайларының жиынтығы.
- Экология — ағзалардың өзара және қоршаған ортамен қатынасы туралы ғылым.
- Экологиялық қуыс — түрдің экожүйедегі орны: қоректік тізбектегі орны және орта жағдайларына қоятын талаптары.
- Экологиялық пирамида — әртүрлі қоректік деңгейлердегі санның, биомассаның немесе энергияның арақатынасының графикалық кескіні.
- Экологиялық факторлар — тірі ағзаларға әсер ететін орта элементтері: абиотикалық, биотикалық және антропогендік.
- Экскременттер — ағзаның тіршілік әрекетінің қатты және сұйық шығарындылары (қалдықтары).
- Эктодерма — көпжасушалы жануарлардың сыртқы ұрық жапырақшасы.
- Эмбриогенез — ұрықтың зиготадан бастап туғанға немесе жұмыртқа қабықтарынан шыққанға дейінгі даму кезеңі.
- Эндемиктер — тек белгілі бір шектеулі аумақта ғана мекендейтін ағза түрлері.
- Эндоплазмалық тор — цитоплазмадағы өзекшелер мен қуыстар жүйесі; оның бұдырлы бөлігінде нәруыздар, тегіс бөлігінде липидтер мен көмірсулар түзіледі.
- Эндоцитоз — мембрананың бір бөлігі ішке майысып, көпіршік түзу арқылы жасушаның заттарды жұтуы.
- Энтодерма — көпжасушалы жануарлар ұрығының ішкі ұрық жапырақшасы.
- Эпигенетика — ДНҚ тізбегі өзгермей-ақ гендер белсенділігінің тұқым қуалайтын өзгерістерін зерттейтін генетика саласы.
- Эпидермис — жануарлар терісінің сыртқы қабаты, сондай-ақ өсімдіктердің жабын ұлпасы.
- Эпистаз — бір геннің аллельдері басқа локус гендерінің әсерін басатын аллельді емес әрекеттесу түрі.
- Эпителий ұлпасы — денені сырттан жауып тұратын, мүше қуыстарын астарлайтын және бездер түзетін ұлпа.
- Эритроцит — гемоглобин арқылы оттек тасымалдауға маманданған, ядросыз (сүтқоректілерде) қызыл қан жасушасы.
- Эукариоттар — жасушаларында ядро қабығымен шектелген қалыптасқан ядросы бар ағзалар.
Я
- Ядро — генетикалық аппаратты сақтайтын эукариот жасушасының аса маңызды қосмембраналы органелласы.
- Ядро қабығы (кариолемма) — эукариоттардың ядросын цитоплазмадан бөліп тұратын, тесіктері бар қосмембраналы құрылым.
- Ядрошық — эукариот ядросының ішіндегі рРНҚ синтезін және рибосома суббірліктерінің жиналуын жүзеге асыратын мембранасыз денешік.
📖
Сөздік толық және тегін ашық
Биология пәнінің барлық тақырыбы бойынша конспектілер — сызбалармен, «Қарапайым тілмен» түсіндірмелермен, ҰБТ тұзақтарымен және әр тақырыптың тестімен — жазылым арқылы қолжетімді.
🎯
Өзіңді толық ҰБТ-да тексер — тегін
5 пән, 120 тапсырма, 4 сағат — нақты емтихандағыдай. Балл мен әр пән бойынша нәтиже — бірден, ал осал тақырыптарды теорияға сілтемелерімен көрсетеміз.
Тегін сынақ ҰБТ тапсыру