Сөздікті қалай пайдалану керек
Мұнда Қазақстан тарихы курсының терминдері мен ұғымдары жинақталған: көне мәдениеттер мен көшпелі мемлекеттерден бастап тәуелсіз Қазақстанға дейін. Анықтамалар теория тақырыптарындағы анықтамалармен бірдей.
Терминді әліпби жолындағы бірінші әрпі арқылы немесе Ctrl + F пернелерімен (телефонда — «Беттен табу») ізде.
Әліпби
А · Ә · Б · В · Г · Ғ · Д · Е · Ж · З · И · К · Қ · Л · М · Н · О · Ө · П · Р · С · Т · У · Ұ · Ү · Ф · Х · Ц · Ч · Ш · Э · Ю · Я
А
- «Абай жолы» — М. Әуезовтің ұлы ақын Абай өмірі мен қазақ қоғамын бейнелеген роман-эпопеясы.
- Автономия — өзін-өзі басқару, мемлекеттік биліктің белгілі бір функцияларын дербес жүзеге асыру құқығы.
- Аға сұлтан — 1822 жылғы жарғы бойынша сыртқы округтің басшысы.
- Адайлар — Маңғыстау түбегін ежелден мекендеген жауынгер қазақ руы.
- Адъютант — әскери басшы жанындағы сенімді көмекші офицер.
- Азамат соғысы — бір мемлекеттің ішіндегі түрлі әлеуметтік топтар арасындағы билік үшін қарулы таптық күрес.
- Азық-түлік бағдарламасы — ауыл шаруашылығындағы дағдарысты еңсеру үшін 1982 жылы қабылданған бағдарлама.
- Азық-түлік салғырты — шаруалардың жанбағыс нормасынан артық барлық астығы мен өнімін мемлекетке мәжбүрлеп өткізуі (1919–1921).
- Азық-түлік салығы — егіс науқанына дейін белгіленетін нақты заттай салық; ЖЭС кезінде салғырттың орнына енгізілді.
- Айтыс — екі ақынның халық алдындағы сөз сайысы.
- Айырбас саудасы — тауарды ақшасыз, тікелей тауарға алмастыру.
- Академиялық орталық — ҚазАКСР Халық ағарту комиссариаты жанында 1921 жылы құрылған ғылыми-әдістемелік орган.
- Акция — иесіне пайдадан үлес алуға құқық беретін құнды қағаз.
- Ақсүйек — артықшылықты жоғарғы сословие — төрелер (шыңғысидтер) мен қожалар.
- «Ақтабан шұбырынды» — «Ұлы нәубет жылдары» (1723–1727).
- Ақтау — жазықсыз сотталған адамдардың адал есімін қалпына келтіру.
- Ақын — өлеңді табан астында шығаратын суырыпсалма сөз шебері.
- Ақ киіз — жаңа сайланған ханды таққа отырғызу салтында көтеретін ақ киіз.
- Ақ Орда — Шығыс Дешті Қыпшақтағы Орда Ежен ұрпақтары құрған дербес мемлекет.
- Алаш автономиясы — 1917 жылғы желтоқсанда II Жалпықазақ съезінде жарияланған қазақ мемлекеті (1917–1920 жж.).
- Алаш қозғалысы — XX ғ. бірінші ширегінде Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған қазақтың ұлт-азаттық қозғалысы.
- «Алаш» партиясы — алғашқы қазақ ұлттық-демократиялық саяси партиясы (1917–1920).
- Алғашқы тобыр — адамдардың алғашқы қоғамдық бірлестігі (20–30 адам).
- АЛЖИР — Отанға опасыздық жасағандардың отбасы мүшелеріне арналған Ақмола лагері.
- Аманат — адалдық пен бағыну кепілі ретінде берілетін адам (кепіл).
- Андрон бірлестігі — қола дәуірінің мәдени-тарихи бірлестігі (Батыс Қазақстаннан өзге өңірлерде).
- Аң стилі — аңдар мен аңыздағы жануарлар бейнеленген қолданбалы өнер стилі.
- АӨСШК — Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңес.
- Арнайы қоныстанушылар — депортацияланған, азаматтық құқықтары қатаң шектелген халықтардың ресми мәртебесі.
- Арсенал — қару-жарақ, оқ-дәрі және әскери техника қоймасы немесе шығаратын орын.
- Архантроп — ең көне адам типі (питекантроп, синантроп).
- Асар — бүкіл ауылдың ақысыз, өзара ұжымдық көмек беру салты.
- Аспирантура — жоғары оқу орны немесе ғылыми-зерттеу институты жанындағы ғылыми мамандар даярлау жүйесі.
- Атабек — тақ мұрагерінің тәлімгері, тәрбиешісі.
- Аштарханилер — Шайбанилерден кейін Бұхараны (Мәуереннаһрды) билеген әулет.
- АЭА (СЭЗ) — инвесторлар үшін салықтық және кедендік жеңілдіктер берілген арнайы экономикалық аймақ.
Ә
- «Әдебиет танытқыш» — қазақ әдебиеттану ғылымы мен теориясының негізін қалаған тұңғыш іргелі ғылыми еңбек.
- Әмір — Темірдің лауазымы (шыңғызид болмағандықтан, хан атанбаған).
- ӘӨК (ВПК) — әскери-өнеркәсіп кешені — мемлекеттің қару-жарақ өндіретін кәсіпорындарының жүйесі.
- Әскери жиын — казактардың өзін-өзі басқару жиыны.
- «Әскери коммунизм» — кеңес мемлекетінің 1918–1920 (кестеде 1918–1921) жылдардағы төтенше әлеуметтік-экономикалық саясаты.
- Әулие — көреген, рухани кемелдікке жеткен, қасиетті тұлға.
Б
- Бағаны ырықтандыру — бағаны мемлекеттік қатаң бақылаудан босатып, нарықтық сұранысқа тапсыру.
- Байқоңыр — Қызылорда облысындағы ғарыш айлағы (1955 жылдан).
- Бай-саудагерлер — мал саудасы мен өнімдерін сатумен айналысқан ауқатты топ.
- «Балапан» — мектепке дейінгі тәрбие мен білім беруді дамыту бағдарламасы.
- «Бала би» — жас кезінен даналығымен танылған Сырымның лақап аты.
- Балбал — жерлеу және еске алу орындарына қойылатын тас мүсін.
- «Барбаросса жоспары» — Германияның КСРО-ға қарсы қауырт соғыс ашу жөніндегі басқыншылық жоспары.
- Басқақ — бағындырылған жерлерде салық жинайтын хан өкілі.
- Басыбайлылық құқық — шаруалардың помещиктерге толық тәуелділігі (1861 жылы Ресейде жойылды).
- Бата — өлең сөзбен айтылатын ізгі тілек, ақ ниетті ақ бата.
- «Бәйтерек» — Астана қаласының басты символы, биіктігі 97 метрлік монумент.
- Бәсекеге қабілеттілік — елдің әлемдік нарықта табысты бақ сынай алу мүмкіндігі.
- Беғазы-Дәндібай мәдениеті — Шығыс және Орталық Қазақстандағы кейінгі қола мәдениеті.
- Бейтараптық — қақтығысушы жақтардың ешқайсысын жақтамау саясаты.
- Беклербек — бас қолбасшы, ханнан кейінгі екінші лауазымды тұлға.
- «Бесеудің хаты» — қазақ мәдениет қайраткерлерінің даладағы апатты жағдай туралы Голощекинге жазған хаты (1932 жылғы 4 шілде).
- Бесжылдық жоспар — КСРО-да 1928 жылдан бастап енгізілген әлеуметтік-экономикалық дамудың 5 жылдық мемлекеттік жоспары.
- 4-бесжылдық жоспар — халық шаруашылығын қалпына келтіруге арналған 1946–1950 жылдардағы мемлекеттік жоспар.
- Би — әдет-ғұрып құқығын терең білетін сот билігінің өкілі әрі ру басшысы.
- Биліктің қосарлы жүйесі — мемлекеттің екі қаған билейтін шығыс және батыс бөліктерге бөлінуі.
- Билік триадасы — қазақ қоғамындағы «хан — билер — халық» үштік басқару жүйесі.
- Блицкриг — «найзағайдай жылдам», яғни қауырт жеңіске жетуге бағытталған соғыс стратегиясы.
- Бодандық — басқа бір мемлекеттің қол астына кіріп, оған тәуелді болуы.
- Боз оқтар және үш оқтар — оғыз тайпаларының екі үлкен тобы.
- «Болашақ» — мемлекет есебінен шетелде білім алуға арналған халықаралық стипендия.
- Болыс — бірнеше ауылды біріктіретін әкімшілік-аумақтық бөлік.
- Большевизм — В. Ленин бастаған радикалды саяси ағым; атауы 1903 жылғы РСДРП-ның II съезіндегі дауыс берудегі көпшіліктен шыққан.
- Ботай мәдениеті — энеолит дәуірінің мәдениеті, жылқыны қолға үйрету.
- Бөкей (Ішкі) Ордасы — 1801 жылы Еділ мен Жайық аралығында құрылған қазақ хандық иелігі.
- Буржуазиялық-демократиялық революция — мақсаты феодалдық құрылысты жою және буржуазия билігін орнату болып табылатын әлеуметтік төңкеріс.
- Бұлақ — қарлұқ конфедерациясындағы негізгі жетекші тайпа.
- БҰҰ — Біріккен Ұлттар Ұйымы — халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтайтын ұйым (1945 жылы құрылған).
В
- Вақф — дінбасылар мен мешіт-медреселердің салықсыз жер иелігі.
- Ведомство — белгілі бір саланы басқаратын мемлекеттік мекеме, басқарма.
- Волюнтаризм — ғылыми негізсіз, жетекшінің өз қалауына ғана сүйеніп шешім қабылдау саясаты.
Г
- Гиперинфляция — бағаның өте тез әрі шарықтап өсіп, ұлттық ақшаның күрт құнсыздануы.
- ГлавЛИТ — баспасөз бен шығармаларға рұқсат беретін мемлекеттік цензура органы.
- Грант — тестілеу қорытындысы бойынша жоғары оқу орнында оқу ақысын мемлекеттің төлеуі.
- ГУЛАГ — Лагерьлер бас басқармасы.
- Гуньмо (күнби) — үйсін мемлекеті билеушісінің лауазымы.
- Гүрхан — көшпелілердегі жоғарғы жалпы билеуші лауазымы.
Ғ
- Ғұндар — тарихшылар хуннулардан бөліп қарайтын, билеушілері хуннулардан шыққан Еуропа халықтары.
Д
- «Дала комиссиясы» — реформа жобасын дайындаған орыс шенеуніктері мен офицерлерінің тобы.
- «Дала уәлаятының газеті» — XIX ғасырдың аяғында шыққан қазақ тіліндегі ресми газет.
- «Дарын» — дарынды балаларды қолдау мен дамыту бағдарламасы.
- Декабристер — 1825 жылы патшалық самодержавиеге қарсы көтеріліске шыққан орыс офицерлері.
- Декларация — мемлекеттік маңызы бар ұстанымдар мен мақсаттарды білдіретін ресми құжат.
- Декрет — заң күшіне ие жоғары мемлекеттік билік органының ресми қаулысы.
- Демобилизация — соғыс аяқталған соң әскердегі сарбаздарды бейбіт өмірге босату.
- Депортация — жеке тұлғаларды немесе тұтас халықтарды өз отанынан еріксіз күштеп көшіру.
- Десятина (ондық) — Ресей империясындағы жер өлшемі, 1,09 гектарға тең.
- Дешті Қыпшақ — «Қыпшақ даласы», Алтайдан Дунайға дейінгі далалық алқап.
- Диуан — мемлекеттің қаржысы мен алым-салығын басқаратын орган.
- Драма — кейіпкерлердің тартысы мен қақтығысын сахналық әрекет арқылы көрсететін әдеби жанр.
- ДСО (ВТО) — Дүниежүзілік сауда ұйымы.
- Дулат — Моғолстанның негізгі саяси және әскери тірегі болған іргелі тайпа.
Е
- ЕАЭО — Еуразиялық экономикалық одақ (2014 жылы құрылған).
- Егемендік — мемлекеттік биліктің өз аумағындағы үстемдігі мен халықаралық қатынастардағы дербестігі.
- Екінші дүниежүзілік соғыс — 1939–1945 жылдары болған дүниежүзілік соғыс.
- ЕҚЫҰ (ОБСЕ) — Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы.
- Ел — түркі мемлекеті, тайпалар бірлестігі.
- Елшілік — басқа мемлекетке ресми келіссөз жүргізу үшін жіберілген дипломатиялық өкілдік.
- «Елім-ай» — нәубет кезінде туған халықтық жоқтау-ән.
- Еңбек армиясы — тылдағы өндіріс пен құрылысқа тартылған азаматтардан құралған арнайы жұмысшы жасақтары.
- Ерте феодалдық мемлекет — ақсүйектердің қауым мүшелері мен жерге үстемдігіне негізделген мемлекет.
- Ертіс шебі — Ертіс өзені бойында салынған әскери бекіністер тізбегі.
- Есаул — капитан шеніне тең келетін казак офицерінің шені.
- «Есім ханның ескі жолы» — Есім ханның заңдар жинағы (әдет-ғұрып құқығы).
Ж
- Жабғу — қарлұқтар мен оғыздардағы билеуші лауазымы.
- Жалпыға ортақ еңбек — бүкіл азаматтардың еңбегі арқылы өсіп-өркендеуге қол жеткізу қағидаты.
- Жанама (еркелетіп қойған) есім — баланы жаман көзден сақтау не сүйіспеншілік үшін берілген екінші ат.
- «Жаңа толқын» — өзіндік жаңа қолтаңбасымен танылған қазақ кинорежиссерлерінің жаңа буыны.
- Жарғы — өлкені басқару тәртібі мен ережелерін айқындайтын ресми мемлекеттік құжат.
- Жариялылық — ақпаратты ашық айту және цензураны шектеу саясаты.
- Жарлық — ханның ресми бұйрық-грамотасы.
- Жасауылдар — ханның атынан сот, әкімшілік, салық және әскери істерді атқаратын сенімді өкілдері.
- «Жас тұлпар» — 1960-жылдары Мәскеудегі қазақ студенттері құрған ұлттық мәдени-ағарту ұйымы.
- Жатақтар — малынан айырылып, кәсіпшіліктерге, шахталар мен теміржолға жалдануға мәжбүр болған кедей қазақтар.
- Жәдидизм — мұсылман мектептерін реформалауға бағытталған қоғамдық қозғалыс.
- Жәдидтер — мұсылман елдеріндегі оқу-ағарту жүйесін жаңғыртуды қолдаған, жаңа әдісті (төте оқу) мектептер ашушылар.
- Жәрмеңке — белгіленген орында мерзімді түрде өтетін ірі сауда жиыны.
- Жеделдету — елдің әлеуметтік-экономикалық даму қарқынын арттыру ұраны.
- Жекешелендіру — мемлекеттік мүлікті жеке тұлғалардың меншігіне беру процесі.
- Жеке басқа табыну — үгіт-насихат арқылы Сталиннің беделін шектен тыс дәріптеп, демократияны бір адамның диктатурасымен алмастыру.
- Желтоқсан — 1986 жылғы 17–18 желтоқсандағы Алматыдағы жастардың саяси бас көтеруі.
- Жер шолушылар (ходоктар) — жаңа өңірге шаруаларға шұрайлы жер іздеуге жіберілген өкілдер.
- «Жеті жарғы» — Тәуке хан мен үш бидің қабылдаған жеті бөлімнен тұратын заңдар жинағы.
- Жоңғарлар (ойраттар, қалмақтар) — қазақтардың басты қарсыласы болған батыс моңғол тайпалары.
- Жошы ұлысы — Моңғол империясының батыстағы иелігі, Алтын Орданың негізі.
- Жұт — көктайғақ пен қалың қардан шөп таппай малдың жаппай қырылуы.
- Жүз — қазақ руларының этникалық-аумақтық бірлестігі («бөлік», «жүздік»).
- Жүзбасы / мыңбасы — Кенесары армиясындағы жүздік пен мыңдықты басқаратын әскери шендер.
- Жүздік жүйе — қазақ халқының Ұлы, Орта және Кіші жүзге бөліну жүйесі.
- «Жылымық» — Хрущев тұсындағы саяси жүйенің біршама жұмсару кезеңі (1954–1964).
- Жырау — халық ақылшысы, хан кеңесшісі, толғау айтушы философ-ақын.
- ЖЭС (НЭП) — 1921 жылғы наурызда РК(б)П X съезінде қабылданған Жаңа экономикалық саясат.
З
- Зайырлы мемлекет — мемлекеттік басқару мен заңдары діннен бөлінген ел.
- Зар заман — отарлық езгі мен елдің күйзелісін жырлаған XIX ғасыр әдеби ағымы.
- Зекет — мал өсіруші көшпелілерден жиналатын дәстүрлі салық.
- Зиялылар (интеллигенция) — арнаулы ғылыми, кәсіби және мәдени білімі бар, ой еңбегімен айналысатын озық әлеуметтік топ.
И
- Иемденуші шаруашылық — аңшылық және терімшілік.
- Иқта — мемлекетке қызметі үшін салық жинау құқығымен берілетін жер үлесі.
- Иқтадар — иқта жерінің иегері.
- Имекия (Имақия) — қимақ қағанының Ертіс бойындағы ордасы (астанасы).
- Инаугурация — мемлекет басшысының өз лауазымына салтанатты түрде кірісу рәсімі.
- Инвестициялар — табыс алу немесе тиімді нәтижеге қол жеткізу мақсатында экономикаға құйылатын қаржы.
- Индикатор — мақсатқа жетуді бағалайтын нақты өлшем көрсеткіші.
- Индустрияландыру — халық шаруашылығын, ең алдымен ауыр өнеркәсіпті машиналық техникамен жарақтандыру.
- Институционалдық реформа — мемлекеттік институттарды түбегейлі жаңғырту.
- Интервенция — бір немесе бірнеше мемлекеттің басқа тәуелсіз мемлекеттің ішкі істеріне күшпен қарулы араласуы.
- Информосомалар — М. Айтхожин ашқан өсімдік жасушаларындағы макромолекулалық бөлшектер.
К
- Кадеттер — конституциялық-демократиялық партия — конституциялық монархия мен реформаларды жақтаушылар.
- Кадет корпусы — орта дәрежелі әскери оқу орны.
- Казактар — Ресей империясына қызмет еткен артықшылықты әскери сословие.
- Келте хандар — Тәукеден кейін жекелеген жүздерде пайда болған ұсақ хандар.
- Кемсітушілік — белгілі бір белгілері бойынша құқықтарды шектеу.
- Кеңес — көтерілісшілердің әскери кеңесі, штабы.
- Керамика — күйдірілген балшықтан жасалған ыдыс.
- Киіз үй — көшпелілердің жиналмалы, алып жүруге қолайлы киіз баспанасы.
- Кластер — өзара байланысты, бір салада қызмет ететін кәсіпорындар мен мекемелер тобы.
- Командар (кумандар) — қыпшақтардың еуропалық деректердегі атауы.
- Комиссар — 1) 1917 жылы — жергілікті жерлерде билікті жүзеге асырған Уақытша үкіметтің өкілі; 2) кеңес дәуірінде — халық комиссариатының басшысы (министр).
- Комуч — Құрылтай жиналысы мүшелерінің комитеті — Самарадағы большевиктерге қарсы үкімет.
- Конституциялық заң — Ата Заң негізінде қабылданатын ерекше заңдық күші бар заң түрі.
- Контрибуция — жеңілген жаққа жүктелетін соғыс шығындарын өтеу айыбы (ақшалай немесе малдай).
- Корнет — кавалериядағы (атты әскер) алғашқы офицерлік шен.
- Космополитизм — кеңестік идеологияда Батыс мәдениетіне «бас ұрды» деп ғалымдарды айыптауға қолданылған саяси желеу.
- Көпвекторлы саясат — барлық жетекші державалармен өзара тиімді қарым-қатынас орнату бағыты.
- Көшпелі мал шаруашылығы — төрт түлік малдың соңынан үнемі жайылым ауыстырып көшіп отыратын шаруашылық түрі.
- Көшпелі өзбектер — Әбілқайыр хандығы халқының деректердегі атауы.
- Кредо — адамның берік ұстанатын өмірлік қағидасы мен сенімі.
- Кулактарды тап ретінде жою — кеңес өкіметінің ауқатты шаруаларды күштеп жою, жер аудару саясаты.
- Күл-еркіндер — билеушінің кеңесшілері мен орынбасарлары.
- «Кіші Қазан» — ауылды кеңестендіру мақсатында Голощекин жүргізген озбыр саясат.
Қ
- Қаған — Ұлы Даладағы ең жоғарғы мемлекет билеушісінің дәрежесі.
- Қағанат — қаған басқарған орталықтанған түркі мемлекеті.
- «Қазақстан барысы» — қазақ күресінен өтетін республикалық дәстүрлі турнир, ұлттық спорт бренді.
- Қазақстан халқы Ассамблеясы — этносаралық келісімді қамтамасыз ететін конституциялық орган (1995 жылдан).
- «Қазақстан-2030» — жеті ұзақмерзімді басымдықты айқындаған 1997 жылғы даму стратегиясы.
- «Қазақстан-2050» — 2012 жылғы стратегия: ең дамыған 30 елдің қатарына кіру.
- Қазақ АКСР-і — 1920–1936 жылдар аралығында РКФСР құрамында болған кеңестік автономиялық мемлекет.
- Қазақ комитеттері — 1917 жылдың көктемінде қазақ халқының өзін-өзі басқаруы үшін құрылған ұлттық билік органдары.
- «Қазақ» — көне түркі тіліндегі «еркін, ерікті, батыл адам» ұғымы.
- «Қазақ» (газет) — 1913–1918 жылдары жарық көрген жалпыұлттық газет, «Алаш» партиясының ресми баспа органы.
- Қази — шариғат заңдарын жетік білетін мұсылман соты.
- ҚазКСР Ғылым академиясы — республиканың жоғары ғылыми орталығы (1946 жылдан).
- Қазревком (Қырревком) — 1919–1920 жылдары өлкеде жоғары әскери-азаматтық билікті атқарған төтенше революциялық орган.
- Қазынашы — көтеріліс кезіндегі қаржы мен азық-түлікті басқаратын казначей.
- Қайта құру — кеңестік жүйені жаңартуға бағытталған М. Горбачевтің бағыты (1985 жылдан).
- «Қалмаққырылған» — «қалмақтар қырылған жер» (Бұланты).
- Қалмақтар (ойраттар) — қазақтармен көршілес болған батыс моңғол тайпалары.
- Қаңлылар — Сырдария бойында орналасқан, астанасы Тарбан болған мемлекет.
- Қаражүздіктер — патшалық Ресейдегі аса керітартқыш, шовинистік және монархиялық ұйымдардың өкілдері.
- Қарасүйек (қара халық) — қазақтың ру-тайпалық жүйесін құрайтын негізгі халық бұқарасы.
- Қара бодын — қағанаттың негізгі халқы, еркін көшпелі қауым мүшелері.
- «Қара сөз» — Абайдың 45 сөзден тұратын терең философиялық прозасы.
- Қара түргештер — Іле алқабын мекендеген түргеш тайпалары.
- «Қара шығын» — жергілікті қажеттіліктер мен төтенше шығындарды жабуға халықтан жиналатын алым.
- Қарлаг — Қарағанды еңбекпен түзеу лагері (1930–1959).
- «Қасым ханның қасқа жолы» — Қасым ханның 5 бөлімнен тұратын заңдар жинағы.
- Қатаған қырғыны — бүлікші Тұрсынды қолдаған қатаған руының талқандалуы.
- Қаумалап аң аулау — әскери жаттығу ретінде ұйымдастырылатын ұжымдық аңшылық.
- Қима мәдениеті — Батыс Қазақстандағы қола дәуірінің мәдениеті.
- Қола — мыс пен қалайының қорытпасы.
- Қонтайшы — Жоңғар хандығы билеушісінің лауазымы.
- Қоныс аудару басқармасы — қазақтан «артық» деген сылтаумен жер тартып алып берген патша мекемесі.
- Қосалқы жалдау — жалға алынған жерді өзге шаруаларға үстеме бағамен қайта жалға беру.
- Қосарлы билік (қосөкімет) — 1) екі ханның — Есім мен Тұрсынның бір мезгілде билік құруы (XVII ғ. басы); 2) 1917 жылы екі билік органының — Уақытша үкімет пен Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің қатар өмір сүруі.
- «Қосшы» — кедей-жалшыларды біріктіріп, еңбек артельдерін құруға көмектескен одақ.
- Қуғын-сүргін — қолданыстағы саяси құрылысты сақтап қалу үшін мемлекет қолданған жазалау шаралары.
- Құн — кісі өлтіргені үшін төленетін мал-мүліктік өтемақы.
- Құпия тыңшылар (агенттер) — халық наразылығын алдын ала хабарлап отыру үшін жалданатын жергілікті тыңшылар.
- Құрылтай — ақсүйектер мен тайпа көсемдерінің маңызды мәселелерді шешетін жиыны.
- Құрылтай жиналысы — мемлекеттің болашақ басқару құрылымын айқындауға тиіс болған бүкілресейлік өкілетті орган.
- «Құт» — хан мен ақсүйектерге көктен беріледі деп сенген қасиетті кие, береке.
- Қызыл отаулар — көшпелі халық пен әйелдер арасында сауат ашу және үгіт-насихат жүргізетін жылжымалы мәдени орталықтар.
- «Қырық мысал» — А. Байтұрсынұлының 1909 жылы Петербургте жарық көрген аударма-мысалдар кітабы.
- Қыстау / жайлау — қысқы / жазғы маусымдық жайылымдар.
Л
- Ликбез — сауатсыздықты жою; ересектерге оқу-жазу үйрететін арнайы пункттер.
М
- МАГАТЭ — Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік.
- Манаптар — қырғыз ру-тайпаларының шонжарлары мен билеуші ақсүйектері.
- Маңғыстау — Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы түбек.
- Маңғыт жұрты — Ноғай Ордасының басты тайпа атымен аталған екінші атауы.
- Маркшейдер — тау-кен қазбаларын жоспарлау және өлшеу жөніндегі маман.
- «Мәдени мұра» — мәдени мұраны іздестіру мен қалпына келтіруге арналған мемлекеттік бағдарлама (2004–2006 жж.).
- Мәжіліс — 1995 жылғы Конституция бойынша Парламенттің төменгі палатасы (2026 жылғы 1 шілдеге дейін).
- «Мәңгілік Ел» — баянды болашақты көздейтін жалпыұлттық мемлекеттік идея.
- «Мәшһүр» — арабша «көпке мәлім, әйгілі», Жүсіп Көпейұлының жанама аты.
- Медресе — мешіт жанындағы орта және жоғары діни оқу орны.
- Межелеу — тұтас аумақтың мемлекеттік және әкімшілік шекараларын нақты белгілеп, бөлу үдерісі.
- Мезолит — орта тас дәуірі (б.з.б. 12–5 мыңжылдықтар).
- Мектеп инспекторы — облыс аумағындағы мектептерді басқаратын жауапты лауазымды тұлға.
- Мемлекеттік дума — Ресей империясының заң шығарушы өкілді органы (1906–1917).
- Мемлекеттік тапсырыс — өнер мен әдебиетте шығармалардың тақырыбын жоғарыдан жоспарлау.
- Мемлекет меншігіне алу — жеке меншіктегі кәсіпорындар мен байлықтарды мемлекет меншігіне мәжбүрлеп өткізу.
- Мергендер — нысанаға дөп тигізетін атқыштар жасағы.
- Микролиттер — ұсақ тас тілімшелер / пластиналар (өлшемі 1–3 см).
- Мобилизация (жұмылдыру) — халық шаруашылығы мен әскерді соғыс жағдайына толық көшіру.
- Моғолстан — «Моғолдар елі»; Жетісу, Қырғызстан және Шығыс Түркістан аумағындағы мемлекет.
- МТС — колхоздарға техникалық қызмет көрсететін машина-трактор станциялары.
- Мұхтариат — автономия (түркі-араб сөзі); Түркістан автономиясының тарихи атауы.
- Мүлк — мемлекеттік салық салынатын жеке меншік жер.
- Мүшел — әр жылы жануар атымен аталатын 12 жылдық дәстүрлі күнтізбе.
- Мырза — ноғайлардағы ақсүйек, шонжар лауазымы.
Н
- Назарбаев Университеті — оқыту ағылшын тілінде жүргізілетін дербес зерттеу университеті.
- Найман — «сегіз тудың иесі», түркітілдес ірі тайпа бірлестігі.
- Наркомат — халық комиссариаты, салалық мемлекеттік басқару органы (қазіргі министрлік).
- Неолит — жаңа тас дәуірі (б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар).
- Неолиттік революция — өндіруші шаруашылыққа көшу үдерісі.
- Несториандық — найман және керейіт билеушілері қабылдаған христиан дінінің бағыты.
- Номадизм — көшпелі мал шаруашылығы.
О
- ОАК (ЦИК) — Орталық Атқару Комитеті — съездер аралығындағы жоғарғы мемлекеттік билік органы.
- ОГПУ — Біріккен мемлекеттік саяси басқарма — мемлекеттік қауіпсіздік органы.
- Ойраттар — шығыстан Моғолстан шекарасына қауіп төндірген батысмоңғол тайпалары.
- Онбасы / жүзбасы / мыңбасы — көтеріліс әскеріндегі ондық, жүздік, мыңдық командирлері.
- Орбұлақ — Жоңғар Алатауындағы шатқал, 1643 жылғы ұлы шайқас өткен жер.
- Орда — қағанның тұрақты тұратын орны, елдің астанасы.
- Орталықтанған мемлекет — біртұтас жоғарғы билікке бағынатын мемлекет.
- Орта тап — тұрақты табысы мен меншігі бар, қоғамдық тұрақтылықтың негізін құрайтын әлеуметтік топ.
- Орынбор — Даланы билеп-төстеу орталығы болған бекініс қала (1735).
- Отруб — қауымдық жерден шаруаның жеке меншігіне бөлініп берілген жер телімі.
- «Отты қару» — Тәуекелдің Мәскеуден сұраған білтелі мылтық пен зеңбіректері.
- Отходничество — ауылдан тыс жерлерге маусымдық жалдамалы жұмысқа бару.
- «Оян, қазақ!» — М. Дулатұлының 1909 жылы шыққан, замандастары «ұлттық манифест» деп бағалаған жыр жинағы.
Ө
- Өзбек ұлысы — Ақ Орда жерлерінің деректердегі тағы бір тарихи атауы.
- Өзгеше ойлау (диссиденттік) — кеңестік ресми идеологиямен келіспей, өз көзқарасын білдірушілер.
- Өзге қалалықтар — казак әскері аумағында тұратын, бірақ казак сословиесіне жатпайтын халық.
- Өндіруші шаруашылық — егіншілік және мал шаруашылығы.
- Өнер онкүндігі — Мәскеуде одақтас республикалар өнері мен әдебиетінің жетістіктерін көрсету шарасы.
П
- Палеолит — көне тас дәуірі (2,6 млн – 12 мың ж. бұрын).
- Пантүркизм — түркі халықтарын тілі мен мәдени ортақтығы негізінде саяси біріктіруді көздейтін идеология.
- Панфиловшылар — генерал Панфилов басқарған 316-атқыштар (кейін 8-гвардиялық) дивизиясының батыр жауынгерлері.
- Петиция — мемлекет басшысына немесе жоғары билікке жолданатын ұжымдық жазбаша өтініш-талап.
- Полигон — қару мен әскери техниканы сынақтан өткізетін арнайы аумақ.
- Половшылар — қыпшақтардың көне орыс деректеріндегі атауы.
- Президенттік республика — Президенттің рөлі мен өкілеттігі басым басқару нысаны.
- «Президент Меморандумы» — 1994 жылғы реформаларды тереңдетуге арналған стратегиялық үндеу.
- Пристав — өлкедегі отарлық әкімшіліктің жергілікті лауазымды шенеунігі.
- Проза — өлең түрінде емес, қара сөзбен жазылатын көркем шығармалар.
- Протекторат — мемлекеттің ішкі автономиясын сақтай отырып, басқа мемлекеттің жоғарғы саяси билігін мойындауы.
Р
- Рабфак — жұмысшы-шаруа жастарын жоғары оқу орнына түсуге дайындайтын жұмысшы факультеті.
- Расправа — Кіші жүзде сот және әкімшілік билікті жүргізу үшін ұсынылған орган.
- Революция — қоғамдық-саяси өмірдегі түбегейлі, төңкерістік өзгеріс.
- Реквизиция — мемлекет қажеттілігіне мүлікті немесе жұмыс күшін күштеп тарту.
- Репатриация — жер аударылған немесе босып кеткен азаматтардың өз тарихи отанына қайта оралуы.
- Референдум — аса маңызды мемлекеттік мәселелер бойынша өткізілетін жалпыхалықтық дауыс беру.
- «Рухани жаңғыру» — қоғамдық сананы жаңғырту мен ұлттық құндылықтарды дәріптеу бағдарламасы.
- Ру ақсүйектерінің құрылтайы — жаңа ханды сайлайтын бектер мен сұлтандардың бас қосуы.
С
- Сақтар — ерте темір дәуіріндегі көшпелі тайпалардың жалпы атауы.
- Салқам Жәңгір — «айбарлы, сесті, сұсты, батыр» деген мағынадағы хан лақабы.
- Самодержавие — патшаның шексіз, жеке-дара билігі, монархия.
- Сарғары мәдениеті — андрон үлгісіндегі уақыты жағынан ең соңғы мәдениет.
- Сардар (сардарбек) — көтерілісшілер армиясының бас қолбасшысы, әскери басшы.
- Сардоба — керуен жолдарындағы құдықтардың үстіне салынған күмбезді құрылыс.
- Сарматтар — массагет бірлестігінен шыққан Батыс Қазақстан тайпалары.
- Сары түргештер — Шу бойын мекендеген түргеш тайпалары.
- Саяси реакция — ескі қоғамдық тәртіпті сақтап қалу мақсатында кез келген саяси өзгеріске қарсы жасалатын қатаң күрес.
- Семинария — бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын оқу орны.
- Сенат — 1995 жылғы Конституция бойынша Парламенттің жоғарғы палатасы (2026 жылғы 1 шілдеге дейін).
- Совнарком — Халық Комиссарлары Кеңесі — кеңестік Ресей үкіметінің ресми атауы.
- Соғым — қысқы азыққа арнап желтоқсан айында сойылатын мал.
- Социалистік реализм — кеңестік өмір шындығын таптық идеологияға сай бейнелейтін міндетті көркемдік әдіс.
- Старшын — ру басы, қауымның басшысы.
- Сұлтан — хан тағына отыруға құқығы бар Шыңғыс хан ұрпағы (шыңғысид, төре).
- Сұлтан-әкімгер — 1824 жылғы жарғы бойынша Кіші жүз бөліктерінің тағайындалатын басшысы.
- Сүбашы — әскербасы, қолбасшы.
- Сырдария бойындағы қалалар — Сырдарияның орта ағысындағы қалалар (Сайрам, Сығанақ, Түркістан).
- Сырдария шебі — Сырдария өзенінің төменгі ағысы бойына салынған бекіністер тізбегі.
Т
- Тағайындалған атаман — патша үкіметі тарапынан тағайындалатын казак әскерінің қолбасшысы.
- Тайпа — мезолитте біртіндеп қалыптаса бастаған рулар одағы.
- Тамырлық — әр түрлі халық өкілдері арасындағы достық, сыйластық қатынас.
- Тарбан — қаңлылардың астанасы (ортағасырлық Отырар).
- Тастөбе — 1837 жылғы 15 қарашада көтерілісшілер шегінуге мәжбүр болған шайқас орны.
- Тәңірге табыну — Көкті жоғарғы жаратушы тәңір ретінде құрметтеу.
- Тәркілеу — мемлекет пайдасына мал-мүлікті мәжбүрлі түрде өтеусіз тартып алу.
- Теңге — Қазақстан Республикасының төл ұлттық валютасы (1993 жылғы 15 қарашадан бастап).
- Терроризм — билік пен қоғамға қысым жасау мақсатындағы зорлық-зомбылық пен қорқыту әрекеті.
- Техникум — орта арнаулы кәсіптік білім беретін оқу орны.
- Тиграхауда — «шошақ бөрікті» сақтар.
- Тобықты — Абай шыққан Орта жүздің белгілі руы.
- Тоқсоба, елбөрілі — батыс және шығыс қыпшақтарының билеуші тармақтары.
- Тоқырау — КСРО тарихындағы дамудың бәсеңдеп, экономиканың тоқыраған кезеңі (1965–1985).
- Тоқырау кезеңі — хандықтың іштей әлсіреу және өзара тартыс кезеңі (XVI ғ. 20–40-жж.).
- Толғау — елдік, ерлік, адамгершілік тақырыбындағы өсиет-пәлсапалық жыр түрі.
- Толеранттылық — өзге ұлттар мен діндерге төзімділікпен, құрметпен қарау.
- Топырақ эрозиясы — құнарлы топырақ қабатының жел не су әсерінен бұзылуы мен ұшып кетуі.
- Тоталитаризм — қоғам өмірінің барлық саласына мемлекет тарапынан толық әрі қатаң бақылау орнатылатын саяси билік түрі.
- Төбе би — билер съезі сайлаған бас төреші, төраға би.
- Төлеңгіттер — хан мен сұлтандардың жеке жасағы әрі қызметшілері.
- Тұрақты сауда — дүкендер мен лавкаларда ұдайы жүргізілетін сауда.
- Түмен — 10 мың жауынгерден тұратын ірі әскери құрама.
- Түрксіб — Түркістан мен Сібірді қосатын стратегиялық теміржол магистралі.
- Түркілену (түркілендіру) — халықтың түркі тілі мен мәдениетін қабылдап, сіңісу үдерісі.
- Түркістан мұхтарияты — 1917 жылғы 28 қарашадан 1918 жылғы 22 ақпанға дейін өмір сүрген мемлекеттік құрылым.
- Түтін салығы — әр шаңырақтан алынатын бекітілген алым (1,5 күміс сом).
- Тыл — соғыс қимылдары жүріп жатқан майдан сыртындағы ішкі аумақ.
- Тың жерлер — 1954 жылдан бастап жыртылған тың және тыңайған жерлер.
- «Тіл құралы» — қазақ тілі грамматикасына арналған тұңғыш оқу құралы.
У
- Уақып — діни мекемелерге мәңгілікке берілген қайырымдылық мүлкі (тыйым салынды).
- Уақытша үкімет — 1917 жылғы 27 ақпанда самодержавие құлатылғаннан кейін құрылған орталық биліктің жаңа органы.
- Уезд — облыс пен болыс арасындағы әкімшілік басқару буыны.
- Урбанизация — қоғам өмірінде қалалардың рөлінің артуы және қала тұрғындары санының жедел өсуі.
Ұ
- ҰБТ — Ұлттық бірыңғай тестілеу (2004 жылдан бастап).
- Ұжымдастыру — шаруашылықтарды жаппай күштеп ұжымшарларға (колхоздарға) біріктіру.
- Ұлттық олимпиадалық комитет — елдің атынан халықаралық олимпиадалық қозғалысқа қатысатын дербес ұйым.
- Ұлт жоспары — «100 нақты қадам» — бес институционалдық реформа (2015 ж.).
- Ұлт ұстазы — Ахмет Байтұрсынұлына халықтың берген құрметті, ардақты бағасы.
- Ұлыс — бір билеушіге бағынышты халық пен жер иелігі.
- Ұлысбек — мемлекетті басқарудағы ханның бас көмекшісі, дулат әмірлерінен шыққан лауазым.
- Ұлыстық жүйе — сұлтандар басқарған жеке ұлыстарға бөліну жүйесі.
- Ұлы жүз приставы — 1848 жылы Ұлы жүз қазақтарын басқару үшін енгізілген орыс шенеунігі лауазымы.
- Ұлы кеңес — Ноғай Ордасындағы билерді сайлайтын жоғарғы мәслихат.
- Ұлы Отан соғысы — КСРО халықтарының басқыншы фашистік Германияға қарсы әділетті соғысы (1941–1945).
- Ұран — қазақ жауынгерлері мен ру-тайпаларының соғыста жауға қарсы шапқанда айтатын қастерлі үні.
Ү
- Үдере көшу — ру-тайпалардың малымен жаңа қонысқа көшуі.
- Үйсіндер — Жетісудағы көшпелі тайпалық бірлестік.
- Үлес — жергілікті әкім басқаратын елдің әкімшілік-аумақтық бөлігі.
- «Үштік» — соттан тыс үш адамнан құралып, жаза үкімін шығарып отырған төтенше орган.
- Үшір — егіншілерден жиналатын өнім салығы (өнімнің оннан бірі).
Ф
- Федеративтік республика — құрамындағы мемлекеттер мен автономиялардың өз билік органдары болатын одақтас мемлекеттік құрылыс түрі.
- Фетишизм — жансыз заттарға табыну.
- Форт — қорғанысқа арналған шағын әскери бекініс құрылысы.
Х
- Хакім — терең ғылым мен даналық иесі, данышпан ойшыл.
- Халық — белгілі бір ортақ аумақта тілі, шаруашылығы мен мәдениеті қалыптасқан адамдар тобы.
- Халықтардың ұлы қоныс аударуы — хуннулардың қозғалысымен басталған халықтардың батысқа қарай жаппай көші-қоны.
- Халық аспаптар оркестрі — А. Жұбанов ұйымдастырған домбырашылар ансамблі негізінде құрылған ұлттық музыкалық ұжым.
- Хан — мемлекеттің жоғарғы билеушісі.
- Хан ордасы — Бөкей Ордасындағы Жәңгір ханның бас резиденциясы.
- Хаумаварга — «хаома (хаум) сусынын дайындайтын» сақтар.
- Хисар — қаланың ішкі бекіністі бөлігі (цитадель).
- ХКК (СНК, Совнарком) — Халық Комиссарлары Кеңесі — автономиялы республика үкіметінің ресми атауы.
- Хорунжий — казак әскеріндегі алғашқы офицерлік шен.
- Хрестоматия — белгілі бір бағдарлама бойынша іріктелген мәтіндер жинағы, оқулық.
- Хунну — Орталық Азиядағы көшпелі тайпалар одағы.
Ц
- Цензура — баспа сөзді және кітап басылымын мемлекеттік қатаң қадағалау.
- ЦОКС — 1941 жылы Алматыда құрылған Орталық біріккен киностудия.
Ч
- Чехословак корпусы — австро-венгриялық армияның соғыс тұтқындарынан жасақталған ерікті әскери құрама.
Ш
- Шад-түтік — қимақ көсемінің алғашқы лауазымы («көсем-наместник»).
- Шайбанилер — Жошының кенже ұлы Шайбаннан тараған ұрпақтар.
- Шақырым — 1,07 километрге тең ескі орыс ұзындық өлшемі.
- Шаньюй — хунну мемлекетінің жоғарғы билеушісінің лауазымы.
- «Шаңды жорық» — 1771 жылғы Еділ қалмақтарының талқандалуы.
- Шаруалар бастығы — 1902 жылы қоныстанушы орыс шаруаларының мүддесін қорғау үшін енгізілген лауазым.
- Шаруашылық есеп — кәсіпорынның өзін-өзі өтеуі, шығындарын өз табысы есебінен жабу қағидаты.
- Шежіре — қазақ халқының ата-тек шежіресі.
- Шекаралық сот — Игельстром реформасы бойынша Орынборда құрылған сот мекемесі.
- Шешен — халық алдында сөз бастайтын шебер сөз зергері, шешен адам.
- Шыңғызид — хан сайлануға айрықша құқығы бар Шыңғысханның тікелей ұрпағы.
- ШЫҰ — Шанхай ынтымақтастық ұйымы (2001 жылы құрылған).
Э
- Эвакуация — өнеркәсіп орындары мен халықты қауіпті аймақтардан тылға көшіру.
- ЭКСПО — халықаралық әмбебап көрме (Астанада — 2017 жылы өтті).
- Экстенсивті экономика — өндірісті сапа мен тиімділік арқылы емес, тек ресурстарды арттыру есебінен дамыту.
- Экстремизм — қоғамдық тәртіпке қарсы шектен шыққан радикалды көзқарастар мен іс-әрекеттер.
- Элита — қоғамдық, саяси және мәдени дамуда шешуші рөл атқаратын ұлттың таңдаулы, озық ойлы қаймағы.
- Энеолит — мыс-тас ғасыры.
- Этногенез — халықтың шығу тегі мен тарихи қалыптасу процесі.
- Этноним — белгілі бір халықтың өз атауы немесе өзгелер қойған ресми атауы.
- Этнос — ортақ тілі, аумағы мен мәдениеті бар тарихи халық қауымдастығы.
Ю
- ЮНЕСКО — БҰҰ-ның білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі мамандандырылған ұйымы.
Я
- Яса (Жасақ) — Шыңғысханның ресми заңдар жинағы.
Қазақстан тарихы пәнінің барлық тақырыбы бойынша конспектілер — сызбалармен, «Қарапайым тілмен» түсіндірмелермен, ҰБТ тұзақтарымен және әр тақырыптың тестімен — жазылым арқылы қолжетімді.
Өзіңді толық ҰБТ-да тексер — тегін
5 пән, 120 тапсырма, 4 сағат — нақты емтихандағыдай. Балл мен әр пән бойынша нәтиже — бірден, ал осал тақырыптарды теорияға сілтемелерімен көрсетеміз.
Тегін сынақ ҰБТ тапсыру